Zo’n 1500 Capitoolbestormers die op 6 januari 2021 een staatsgreep probeerden te plegen, hebben gratie gekregen van president Trump. Na de Amerikaanse Burgeroorlog mochten de verslagen opstandelingen uit het Zuiden geen politieke of ambtelijke functies meer bekleden. Totdat zij in 1872 amnestie kregen van het Congres. Binnen de kortste keren hadden Zuiderlingen het op veel plekken weer voor het zeggen.
Toen de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) nog in volle gang was, dacht president Abraham Lincoln al na over de vrede. Wat moest er gebeuren met de vijand, nadat hij was verslagen? De oorlog was uitgebroken omdat de zuidelijke staten een afgescheiden Confederatie probeerden te stichten waar de slavernij werd behouden. Zodra het leger van het noorden een einde aan de rebellie had gemaakt en de wapens waren neergelegd, zouden alle Amerikanen weer onder één vlag moeten leven. Hoe kon verder conflict in de toekomst worden vermeden?
Lincoln vaardigde op 8 december 1863 een Proclamation of Amnesty uit: elke zuidelijke soldaat die een eed op de federale Grondwet aflegde en accepteerde dat de slavernij was afgeschaft, zou gratie krijgen. De straffen voor verraad waren niet mals: een lang verblijf in de gevangenis of de dood. Maar wie het aanbod van de president accepteerde, mocht naar huis gaan zonder verdere vervolging. Lincoln hoopte hiermee de oorlog te verkorten, maar het plan werkte niet. Er kwamen geen massale verzoeken om gratie, en de burgeroorlog sleepte zich voort.
Pas in 1865 werd de burgeroorlog beslecht. Een van de belangrijkste zuidelijke legers, onder bevel van generaal Robert E. Lee, gaf zich op 9 april 1865 over aan de noordelijke opperbevelhebber Ulysses Grant. De laatste overgebleven rebellen volgden al snel Lee’s voorbeeld. Grant was bijzonder gul: hij liet de zuiderlingen naar huis gaan in plaats van hen krijgsgevangen te maken.
Geen federale ambten
Na de moord op president Lincoln op 14 april volgde zijn vicepresident Andrew Johnson hem op. Ook hij wilde vooral de harmonie in het land herstellen, ook al hamerde hij in zijn toespraken vooral op vergelding en genadeloze straffen voor de zuidelijke verraders. Op 29 mei 1865 kwam Johnson al met een algemene pardonregeling voor voormalige rebellen. Wie een eed van trouw aflegde en beloofde de emancipatie van Afro-Amerikanen te respecteren, werd in al zijn politieke en burgerrechten hersteld. Ook kreeg diegene al zijn bezit terug. Hogere officieren, oorlogsmisdadigers en leden van het Congres die hun zetel hadden verlaten om de Geconfedereerde Staten te dienen, vielen niet onder de algemene amnestie. Maar zij konden toch gratie krijgen, als ze een persoonlijk verzoek daartoe indienden bij de president.
Johnsons amnestieregeling was deels gemotiveerd door de angst dat militairen uit het voormalige zuidelijke leger zouden overgaan tot een guerrillastrijd. Maar daarnaast had hij heel andere overtuigingen dan Lincoln. Johnson was een zuidelijke Democraat en geen voorstander van de slavenemancipatie. Wel verachtte hij de rijke plantagehouders, omdat hij in armoede was opgegroeid. Hij wilde de macht van de zuidelijke elite breken, maar niet het Zuiden als geheel straffen.
Johnson pleitte vergeefs tegen het Veertiende Amendement op de Constitutie, dat het Congres in 1868 aannam, en dat rechtszekerheid en gelijkheid voor alle Amerikanen garandeerde. Het amendement diende vooral om de rechtspositie van voormalige slaven te versterken, maar een clausule sloot daarnaast bepaalde groepen uit van civiele en militaire ambten. Burgers die in opstand waren gekomen tegen de Verenigde Staten, of die steun aan opstandelingen hadden gegeven, mochten geen baan bij de federale overheid hebben. Ook mochten ze geen zitting nemen in het Congres of het parlement van een staat.
Het Congreslid nam geen afstand van de ideologie van de Confederatie
De bewuste clausule was een reactie op het verschijnsel dat voormalige geconfedereerde functionarissen, nog geen drie jaar na de oorlog, hun staat vertegenwoordigden in het Congres. Een goed voorbeeld was de voormalige vicepresident van de Geconfedereerde Staten, Alexander H. Stephens, die werd verkozen tot senator voor Georgia. Het Congres weigerde hem zijn zetel te laten innemen. Stephens had namelijk geen afstand genomen van de ideologie van de Confederatie en beweerde zelfs dat het Noorden de oorlog was begonnen. Toch was het effect van de clausule vooral symbolisch: slechts zes voormalige geconfedereerden werden op basis van het Veertiende Amendement uit het parlement geweerd.
Congres knijpt oogje toe
Het land zat in een ongemakkelijke spagaat. Terwijl ze op federaal en statelijk niveau geen functies mochten bekleden, hadden ex-rebellen het in veel stadsbesturen en counties wel voor het zeggen. Daar werden de rechten van Afro-Amerikanen op grote schaal geschonden.
Bovendien keerde het tij ook op federaal niveau. Alleen radicale Republikeinen in het Congres bleven een voorstander van het uitsluiten van voormalige geconfedereerden. De meeste Congresleden knepen liever een oogje toe, in het landsbelang. De hoop was dat een breder pardon de onrust in het Zuiden definitief zou beëindigen. Dus kwam er in 1872 de Amnesty Act: 150.000 ex-geconfedereerden konden voortaan weer dienen in het Congres, of als gouverneur van hun staat.
Het gevolg was te voorspellen. Nog geen tien jaar na de burgeroorlog hadden de vroegere rebellenleiders het weer op veel plaatsen voor het zeggen, zelfs in Washington D.C. Ook wezen zij voortaan weer kiesmannen aan bij de presidentsverkiezingen. Over het algemeen wordt gesteld dat de Reconstructie (de poging tot re-integratie van het Zuiden in de Unie) in 1877 werd beëindigd, toen de federale troepen er werden weggehaald. Maar eigenlijk was de Reconstructie in 1872 al voorbij. Politieke leiders die de Burgeroorlog hadden verloren kregen de kans om veel van hun wensen alsnog te verzilveren, ook al was de slavernij officieel afgeschaft.
Meer weten:
- Reconstruction: A Concise History (2018) door Allen C. Guelzo geeft een beknopt overzicht van de nasleep van de bueroorlogoorlog.
- Battle Cry of Freedom (1989) door James McPherson is het standaardwerk over de Amerikaanse Burgeroorlog.
