Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

D66 staat het liefst met een paars kabinet op het bordes, maar de VVD ziet een samenwerking met sociaal-democraten niet zitten. Hoogleraar Klaartje Peters schreef in haar boek Een doodgewoon kabinet over eerdere paarse kabinetten. ‘Politici gaan zo’n samenwerking alleen aan als het echt moet.’

De eerste paarse coalitie tussen het liberale blauw van de VVD en sociaaldemocratische rood van de PvdA kwam in 1994 tot stand. Decennialang was het CDA de grootste partij geweest en daardoor steeds onderdeel van de regering. Maar bij de verkiezingen van 3 mei 1994 kantelde het politieke landschap: de PvdA werd ondanks zetelverlies de grootste, het CDA zakte naar de tweede plek en de VVD en D66 boekten winst. Daardoor was het CDA voor het eerst in lange tijd niet vanzelfsprekend aan zet bij de coalitievorming. 

‘Paars was een reactie op de wens om het eens zonder het CDA te proberen,’ vertelt Peters. ‘In de kabinetten voor 1994 nam het CDA elke keer de VVD of de PvdA mee, maar uiteindelijk domineerde het CDA die coalitiepartij zodanig dat die verzwakt uit het kabinet kwam. Er was weerstand ontstaan, en dat hielp D66 zijn wens voor een paars kabinet te realiseren.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Stroeve formatie van een paars kabinet

De totstandkoming van het eerste paarse kabinet verliep moeizaam. Drie informateurs van D66, PvdA en VVD onderzochten de mogelijkheden, maar bezuinigingen op de sociale zekerheid bleken een struikelblok. Na zes weken verliet de VVD de onderhandelingen. Informateur Herman Tjeenk Willink kreeg de opdracht opnieuw te verkennen, waarna tot verrassing van velen PvdA-leider Wim Kok door koningin Beatrix tot nieuwe informateur werd benoemd met de opdracht een conceptregeerakkoord te schrijven. Na onderhandelingen moest Kok kiezen tussen een coalitie met D66 en CDA of D66 en VVD. Het werd de laatste, paarse, optie.  

‘Het gevoel dat de almacht van het CDA doorbroken moest worden speelde mee,’ zegt Peters. ‘Maar dat het uiteindelijk is gelukt, had meer te maken met de attitude van het CDA dan met D66. De partij van Hans van Mierlo wilde de paarse samenwerking heel graag, dat wist iedereen. Maar het CDA maakte het zichzelf onmogelijk door het slechte leiderschap van Eelco Brinkman en ruzie in de campagne. Wim Kok kon daardoor niet opnieuw met de christendemocraten in zee gaan, hoewel dat zijn voorkeur had.’

Twijfels over Paars

Niet iedereen was enthousiast over de paarse samenwerking. Zowel binnen de VVD als de PvdA heerste verdeeldheid. ‘Bij beide partijen zaten mensen die echt tegen waren, maar ook overtuigde voorstanders, van wie sommigen achteraf het succes graag naar zichzelf toetrokken,’ zegt Peters.  

Hoe de Nederlandse kiezers erover dachten is lastig vast te stellen. ‘Inhoudelijk zou je kunnen betogen dat Nederland op sommige terreinen wel toe was aan paars, vooral bij immateriële dossiers zoals euthanasie en het homohuwelijk. De politiek was bij die onderwerpen wat conservatiever dan de bevolking. Maar ik denk niet dat veel Nederlanders echt stonden te springen om paars.’ 

CDA sprak van een antireligieuze agenda

Op het eerste paarse kabinet volgde in 1998 een tweede: kabinet Kok-II. Zijn kabinetten brachten een aantal ingrijpende veranderingen. In 2000 werd een nieuwe wet rond euthanasie aangenomen waarmee artsen die op verzoek een leven beëindigen of helpen bij zelfdoding niet strafbaar zijn, mits ze de wettelijke regels volgen. Een jaar later werd het homohuwelijk gelegaliseerd, en werd er een wet aangenomen die beperkt toestaat dat embryo’s voor andere doeleinden dan zwangerschap gebruikt worden. ‘Het homohuwelijk is het meest zichtbare en het meest onomstreden succes van paars,’ zegt Peters. ‘Maar de dossiers over euthanasie en embryo’s lagen nog gevoeliger dan het homohuwelijk.’

Het paarse kabinet Kok I op het bordes
Het paarse kabinet Kok I op het bordes, 22 augustus 1994.

Vanuit christelijke hoek klonk er dan ook kritiek, vooral op Paars II. ‘De christelijke partijen ervoeren dit als het doorduwen van een antireligieuze agenda. In Paars I stonden medisch-ethische onderwerpen niet hoog op de agenda. Er was toen meer voorzichtigheid, ook persoonlijk bij Wim Kok, die cultureel een vrij conservatieve politicus was. Bovendien kampte Nederland in 1994 met problemen rond de overheidsfinanciën en een grote bezuinigingsopgave. Pas in de formatie van Paars II kwamen de medisch-ethische vraagstukken prominent op tafel, en daardoor was de tegenstand van de christelijke partijen toen veel groter.’ 

Een andere, veelgehoorde kritiek op de Paarse kabinetten hangt samen met de opkomst van Pim Fortuyn en de ‘leefbaren’ op lokaal niveau in de slotmaanden. Was Paars daar zelf verantwoordelijk voor? ‘Ook paarse politici uit die jaren worstelen nog steeds met die vraag. De manier van besturen onder Paars creëerde mede een voedingsbodem voor de onvrede waar Pim Fortuyn de juiste woorden aan wist te geven. Ik denk dat de paarse kabinetten op een gegeven moment een zekere zelfgenoegzaamheid ontwikkelden. Misschien is dat onvermijdelijk als je acht jaar samen regeert, zeker in een periode waarin de economie floreert en de overheidsfinanciën sterk zijn.’

Paarse politici worstelen nog steeds met de vraag of zij de opkomst van Pim Fortuyn mogelijk maakten

D66 verloor na paars kabinet

Hoewel VVD en PvdA in het begin twijfels hadden over de paarse coalitie en D66 juist groot voorstander was, pakten de electorale gevolgen precies andersom uit. Bij de verkiezingen in 1998 wonnen PvdA en VVD respectievelijk acht en zeven zetels, terwijl D66 er tien verloor. ‘Destijds kwam het succes van Paars I vooral op het conto van Wim Kok — de zogenoemde premierbonus ging volledig naar hem als een soort betrouwbare vaderfiguur. De grote verliezer was D66. Wat daar ook aan bijdroeg, was dat de VVD en PvdA tijdens de paarse kabinetten sterk op hun eigen linker- en rechterflank bleven opereren. Ze bevochten elkaar in de Tweede Kamer: Frits Bolkestein en Ad Melkert hadden stevige discussies, soms “showdiscussies” genoemd, die hen in staat stelden zich te profileren. D66 werd daar in het midden genadeloos de dupe van’, aldus Peters. ‘Bij de verkiezingen van 1998 werd D66 gehalveerd en tijdens Paars II stond de partij soms op één of twee zetels in de peilingen. Ook bij de verkiezingen van 2002 haalde D66 een slecht resultaat.’ 

Peters denkt dat D66 van die vorige paarse kabinetten geleerd heeft. ‘De partij weet nu dat je een heel succesvol kabinet kunt hebben waar Nederlanders tevreden over zijn, en toch electoraal verlies kunt lijden. Juist de middenpartij die er het hardst aan had getrokken, werd toen onzichtbaar. Maar stel dat Rob Jetten premier wordt, dan kan de partij zichtbaarder zijn in een paars kabinet.’  

‘De meest eerlijke conclusie, is dat politici een links-rechts-samenwerking alleen aangaan als het echt moet’

Hoewel de politieke situatie in 1994 heel anders was dan nu, ziet Peters ook overeenkomsten. ‘Het gaat om dezelfde vier partijen. En ook dit keer bestaan er grote twijfels en blokkades. De vraag is of je iets kunt leren van de ervaring van toen: hoe zijn ze er toen uitgekomen? De meest eerlijke en misschien teleurstellende conclusie, is dat politici een links-rechts-samenwerking alleen aangaan als het echt moet.’ 

Peters verwacht dat ook nu de wal het schip zal moeten keren. ‘Als er geen reële alternatieven zijn — afhankelijk van of je een kabinet met JA21 als serieuze optie ziet — dan rest er uiteindelijk weinig anders. Dat was toentertijd ook zo.’ 

Kabinetsformatie besprekingen met Bolkestein van Mierlo en Kok in het gebouw van de eerste kamer
Kabinetsformatie besprekingen met Bolkestein van Mierlo en Kok in het gebouw van de eerste kamer
Interview

Links en rechts hadden weinig zin in een paars kabinet, maar ze moesten wel

D66 staat het liefst met een paars kabinet op het bordes, maar de VVD ziet een samenwerking met sociaal-democraten niet zitten. Hoogleraar Klaartje Peters schreef in haar boek Een doodgewoon kabinet over eerdere paarse kabinetten. ‘Politici gaan zo’n samenwerking alleen aan als het echt moet.’ De eerste paarse coalitie tussen het liberale blauw van de...

Lees meer
Beatrice de Graaf
Beatrice de Graaf
Column

Vincent Karremans start een nieuwe Opiumoorlog, maar dit keer wint China

Is het een erfenis van de VOC-mentaliteit dat minister Vincent Karremans van Economische Zaken in oktober de topman van het Nijmeegse chipbedrijf Nexperia op non-actief zette? Mag een Nederlandse regering zo maar een Chinese CEO ontslaan vanwege ‘wanbestuur’? China vond van niet. Dit was een eenzijdige schending van de belangen en een ongehoorde inmenging in...

Lees meer
Marie Tak van Poortvliet
Marie Tak van Poortvliet
Recensie

Marie Tak van Poortvliet was spiritueel, modern en pro-Duits

Marie Tak van Poortvliet (1871-1936) was kunstverzamelaar, antroposoof en pionier in de biologisch-dynamische landbouw. Ze was de spil in het Zeeuwse culturele leven, tot ze partij koos voor Duitsland. In Domburg staat sinds 1994 het Marie Tak van Poortvliet Museum. Oprichter en kunsthistoricus Jacqueline van Paaschen schreef nu ook haar biografie. Levendig portretteert ze het...

Lees meer
Video van de Jonge Historicus van het jaar 2025
Video van de Jonge Historicus van het jaar 2025
Interview

Wat als de Sovjet-Unie niet was ingestort, vraagt deze jonge historicus zich af

Hoe had de geschiedenis op cruciale momenten anders kunnen uitpakken? Met zijn YouTube-kanaal Possible History bespreekt geschiedenisstudent Julian Damen deze vraag aan de hand van voorbeelden door de eeuwen heen. Vanwege de creativiteit waarmee hij zijn bijna 250.000 abonnees aanmoedigt om met de geschiedenis om te gaan is Damen verkozen tot Jonge Historicus van het...

Lees meer
Ed Nijpels bij Presentatie Nationaal Milieubeleidsplan, 25 mei 1989
Ed Nijpels bij Presentatie Nationaal Milieubeleidsplan, 25 mei 1989
Interview

De klimaattop in 1989 was een gemiste kans

In Turkije is de klimaattop van start gegaan. De verwachtingen zijn laag omdat de Verenigde Staten wegblijven. De eerste klimaattop vond plaats in Noordwijk in 1989. Toenmalig VVD-minister Ed Nijpels was de organisator. ‘Sommige landen hadden nog nooit van klimaatverandering gehoord.’ Het idee voor de conferentie in Noordwijk ontstond tijdens een wetenschappelijke bijeenkomst over het...

Lees meer
Vrouw wordt kaal geschoren, Rotterdam (1945)
Vrouw wordt kaal geschoren, Rotterdam (1945)
Nieuws

Hoe wordt een foute vrouw weer goed?

Vrouwen die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerden met de bezetter, werden na de bevrijding geïnterneerd. De meesten mochten na een jaar zonder veroordeling naar huis, maar bleven onder toezicht van een reclasseringsambtenaar. Wat was het doel van de reclassering? Wanneer vond de overheid dat ‘foute’ vrouwen waren veranderd in ‘goede’ vrouwen? Dat heeft historicus Lieke Speerstra uitgezocht op...

Lees meer
Middeleeuwse monnik drinkt stiekem bier
Middeleeuwse monnik drinkt stiekem bier
Interview

Middeleeuwers dronken bier, want water was voor dieren

‘We kunnen beter bier drinken, net als in de Middeleeuwen,’ grapten Utrechters toen hun kraanwater ondrinkbaar werd door besmetting met een bacterie. In de Middeleeuwen dronken iedereen inderdaad bier, zegt historicus Leendert Alberts. Dat had niet met vervuild water, maar met status te maken. Vóór 1600 hadden inwoners van de Lage Landen weinig andere keuze...

Lees meer
De Amerikaanse gangster Al Capone
De Amerikaanse gangster Al Capone
Recensie

Overheden creëren onbedoeld markten voor misdadigers

Naarmate staten beter zijn georganiseerd en meer wetten maken, raken er ook steeds meer zaken verboden. En dat is een kolfje naar de hand van de georganiseerde misdaad, zo laat Mark Galeotti zien in Homo criminalis. Misdadigers verdienen juist aan handel in zaken die de overheid heeft verboden. Dat was vroeger zo en dat is...

Lees meer
Anti-Immigratie demonstratie escaleert in Den Haag
Anti-Immigratie demonstratie escaleert in Den Haag
Recensie

Historicus heeft kritiek op Rosan Smits: fascisme is geen inhoudsloze strategie

In haar boek Dit is fascisme waarschuwt politicoloog en journalist Rosan Smits voor uiterst rechtse ondermijning van de democratie. De waarschuwing is terecht, maar zij gebruikt het begrip ‘fascisme’ te gemakzuchtig in de ogen van expert Robin te Slaa. Fascisme is geen inhoudsloze machtspolitiek, zoals Smits beweert, maar een echte ideologie. Er zijn weinig boeken...

Lees meer
Russell Crowe speelt oorlogsmisdadiger Hermann Göring in de film Nuremberg
Russell Crowe speelt oorlogsmisdadiger Hermann Göring in de film Nuremberg
Recensie

Nuremberg toont psychologisch steekspel tussen psychiater en Hermann Göring

Hadden nazileiders speciale karaktertrekken zodat ze zonder wroeging gruwelijke misdaden konden beramen? In het rechtbankdrama Nuremberg hoopt een psychiater dat tijdens het beroemde strafproces in gesprekken met Hermann Göring te kunnen vaststellen. De op ware gebeurtenissen gebaseerde film toont het psychologische steekspel tussen beiden. Als het aan de Britse premier Winston Churchill had gelegen was...

Lees meer
Dode studenten bij de Kent State Massacre
Dode studenten bij de Kent State Massacre
Artikel

De National Guard opende het vuur op demonstrerende studenten

Een foto van een schreeuwende vrouw naast een doodgeschoten student schokte in 1970 de wereld. De National Guard had op 4 mei het vuur geopend op studenten van Kent State University in Ohio. De reacties op het bloedbad waren tekenend voor de verdeeldheid in Amerika: het leidde tot demonstraties en protestsongs, maar sommigen vonden dat...

Lees meer
Hamid II spreekt tot Nederlandse en Indonesische onderhandelaars
Hamid II spreekt tot Nederlandse en Indonesische onderhandelaars
Nieuws

Hamid II: een ‘grijze’ sultan in Indië 

Zoals in elke oorlog waren er in het Nederlands-Indonesische conflict van 1945-1949 mensen die duidelijk partij kozen, en mensen die een tussenpositie innamen. Een van deze ‘grijze’ personen was sultan Hamid II van Pontianak, West-Borneo.   Hamid, geboren in 1913, was ‘een man die nergens bij hoorde’, concludeert zijn onlangs gepromoveerde biograaf Katja Paijens. De sultanszoon volgde een opleiding...

Lees meer
Loginmenu afsluiten