Alle artikelen
De marine en de koopvaardij moeten weer leren in konvooi te varen, net als tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat zegt historicus en marineofficier Matthijs Ooms, die promotieonderzoek deed naar maritieme handelsbescherming in de twintigste eeuw.
‘Het escorteren van koopvaardijschepen in konvooien werd als methode ontwikkeld in de Eerste Wereldoorlog en geperfectioneerd in de Tweede,’ vertelt Ooms. Terwijl Nederland bezet was, werden alle handelsschepen die buitengaats waren onder militair bevel geplaatst – inclusief de bemanningen. Zij werden toegevoegd aan de geallieerde konvooien die Groot-Brittannië bevoorraadden vanuit Noord-Amerika en elders. Marineschepen verdedigden de koopvaarders tegen Duitse onderzeeboten en vliegtuigen. Ondanks grote verliezen lukte het de geallieerden zo om de Britten overeind te houden in de oorlog.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Maar de waardevolle lessen die in de Tweede Wereldoorlog werden geleerd, zijn daarna weer grotendeels vergeten, zegt Ooms. ‘Aan het begin van de Koude Oorlog beoefenden de marine en de koopvaardij het konvooieren nog wel. Maar in de jaren zeventig en tachtig rezen er binnen de NAVO twijfels aan de bruikbaarheid van deze methode. De marines van het bondgenootschap gingen op zoek naar indirecte en offensieve methodes van bescherming, zoals het vormen van barrières en het aanvallen van vijandige havens. Een defensieve strategie is tijdrovender dan een offensieve, waarbij je gaat voor een snelle overwinning. Verdedigen is ook minder glorieus.’
Vooroordelen over konvooieren
Ook speelde mee dat voor het escorteren van konvooien twee keer zo veel marineschepen nodig waren dan de NAVO bezat. Nog steeds is dat een belangrijke overweging waarom bijvoorbeeld bij de huidige EU-missie ter bescherming van de zeeroute door de Rode Zee geen gebruik wordt gemaakt van konvooien. Maar volgens Ooms zitten er aan die redenering haken en ogen. ‘Het idee dat er te weinig schepen zijn om te konvooieren, komt deels voort uit vooroordelen en onbekendheid met de methode,’ zegt Ooms. ‘Tijdens de Tweede Wereldoorlog berekenden wiskundigen dat je met relatief weinig escorteschepen heel grote konvooien kon beschermen. Veel van die kennis is weggezakt.’
‘Veel kennis van het konvooieren is weggezakt’
Volgens Ooms zou het goed zijn als de marine en de koopvaardij weer op grote schaal gingen oefenen met konvooieren.‘ Realistische oefeningen kunnen aantonen of konvooieren onder moderne omstandigheden nog steeds effectief is. Het is complexer dan het lijkt. Bemanningen moeten bedreven zijn in formatievaren en goed onderling communiceren. In de Tweede Wereldoorlog werd gebruikgemaakt van lichtsignalen, omdat radio kon worden onderschept door de vijand. Tegenwoordig zijn er andere middelen voor.’ Grootschalige oefeningen hebben als nadeel dat ze duur zijn. ‘Koopvaardijschepen die meerdere dagen aan een oefening deelnemen, kosten de reders veel geld. Wie compenseert hen?’
Signaalblokkers
Het kostenaspect wordt ook een probleem als je handelsschepen zou willen voorzien van eigen zelfbeschermingsmiddelen. Tijdens 1940-1945 werd op Nederlandse koopvaarders afweergeschut geplaatst. Bemanningsleden kregen een training om ze te bedienen. Ook dat was een manier om het aantal marineschepen dat voor de escorte nodig was, te beperken. Maar in deze tijd is er noch bij de koopvaardij, noch bij de marine animo om handelsschepen uit te rusten met middelen om zichzelf te verdedigen. ‘Toch zou het goed zijn om daarover met elkaar te discussiëren,’ vindt Ooms. ‘Je hoeft niet meteen aan wapens te denken, het kunnen ook waarschuwingssystemen of signaalblokkers tegen drones zijn.’
Zolang niet duidelijk is wie de kosten voor zijn rekening neemt, blijft de samenwerking tussen marine en koopvaardij waarschijnlijk op een laag pitje. Volgens Ooms is dat een gemiste kans. ‘Nationale weerbaarheid zou niet alleen de verantwoordelijkheid van de staat, maar van de hele samenleving moeten zijn.’
Bescherm handelsvloot weer zoals in de Tweede Wereldoorlog, zegt onderzoeker
De marine en de koopvaardij moeten weer leren in konvooi te varen, net als tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat zegt historicus en marineofficier Matthijs Ooms, die promotieonderzoek deed naar maritieme handelsbescherming in de twintigste eeuw. ‘Het escorteren van koopvaardijschepen in konvooien werd als methode ontwikkeld in de Eerste Wereldoorlog en geperfectioneerd in de Tweede,’ vertelt Ooms. Terwijl Nederland bezet was,...
De wieg van het Westen stond niet alleen in Rome en Athene
Ontstond ‘de westerse beschaving’ rond de Middellandse Zee? Nee hoor, zo betoogt Josephine Quinn. In de Oudheid was vooral sprake van netwerken tussen Azië, Afrika en Europa, die elkaar onderling beïnvloedden. Er heeft nooit een afgebakende voorloper van de westerse cultuur bestaan. Vaak worden Athene en Rome aangewezen als de belangrijkste locaties waar de westerse...
Chinese toeristen krijgen een nepversie van Europa voorgeschoteld
Ik loop door München, dat kan niet anders. Kletskoek, kijk die balkonnetjes, het is Parijs. Wacht even, toch York of een andere historische Engelse stad, zulke gevels heb je niet in Frankrijk. Nee, ik ben niet krankzinnig geworden, de namen van al deze steden flitsten door mijn hoofd toen ik recent door het Vinpearl Resort...
Erfprins Willem Frederik wilde de orde herstellen, maar zijn militaire avontuur mislukte
In 1799 versloegen Franse en Bataafse troepen bij Alkmaar een Brits-Russische invasiemacht. Joost Rosendaal geeft een levendige beschrijving van dit militaire avontuur en de pogingen van orangisten de oude orde te herstellen. Nadat stadhouder Willem V begin 1795 met zijn familie naar Engeland was gevlucht en met steun van Franse troepen de Bataafse Republiek ontstond,...
Extreem-rechtse partijen bleven na de oorlog lang rommelen in de marge
Tot ver in de jaren zestig hielden Nederlandse oud-nazi’s zich vooral in het geheim bezig met onderlinge hulp en eerherstel. Daarna traden rechts-extremisten steeds openlijker naar buiten. Ze pleitten voor een ‘blank en veilig’ Nederland. In de nacht van 20 op 21 augustus 1983 werd de 15-jarige Antilliaanse Kerwin Duinmeijer in Amsterdam met een knipmes doodgestoken. De dader was de 16-jarige skinhead Nico Bodemeijer. De reden: Kerwins huidskleur. ‘Jij moet terug naar je...
De invoering van de dienstplicht: jongemannen moesten naar het front
Militaire dienst was tijdens de Koude Oorlog vooral een vervelende onderbreking van een studie of carrière. Maar in vroeger tijden moesten tienduizenden dienstplichtige Nederlanders echt hun leven wagen aan het front. Vóór het bestaan van een algemene dienstplicht waren oorlogvoerende regeringen en landheren vooral afhankelijk van betaalde beroepssoldaten. Na een verloren slag konden ze niet...
Amerikaanse piraten maakten de Rode Zee onveilig en werden schatrijk
Eind zeventiende eeuw was een carrière als piraat in steden als New York en Boston breed geaccepteerd. De Britse regering liet dat toe – tot haar eigen handelsbelangen in het gedrang kwamen. Maar tegen die tijd hadden piraten al hun stempel op de samenleving gedrukt. In oktober 1694 verscheen in de ruw geplaveide straten van New York, dat toen nog amper 4000 zielen herbergde, een...
Stalin hongerde de Oekraïners uit om hun verzet te breken
In 1932 wilde Jozef Stalin het tegendraadse Oekraïne voor eens en voor altijd omvormen tot voorbeeldige Sovjetrepubliek. Zijn methode? Een combinatie van zuiveringen en een door mensenhanden veroorzaakte hongersnood. ‘Ik herinner me een moeder die meer op een schaduw leek dan op een mens. Ze stond langs de kant van de weg en haar broodmagere...
‘Stil zijn en nergens aankomen.’ De bedenker van de blokkendoos hekelde zijn strenge opvoeding
Papier, klei, zand, steentjes en dozen met houten blokken zijn tegenwoordig in iedere kleuterklas te vinden. Ze stammen uit de onderwijsmethode van de negentiende-eeuwse Duitse pedagoog Friedrich Fröbel. Hij liet kinderen zelfstandig en spelend leren. De geschiedenis heeft onbarmhartig geoordeeld over de opvoedkundige Friedrich Fröbel. Zeker in vergelijking met zijn Italiaanse vakgenoot Maria Montessori, die...
Hoe kom je van een nutteloze of krankzinnige koning af?
Incompetente of krankzinnige koningen konden in de Middeleeuwen dikwijls op hun troon blijven zitten. Hun macht was nu eenmaal sacraal. Toch wisten hun tegenstanders ‘nutteloze’ vorsten soms weg te werken. In 1398 ging de Duitse koning Wenceslaus IV op staatsbezoek bij zijn Franse collega Karel VI. In Reims, waar de ontmoeting plaatsvond, liet Karel ter ere van zijn gast een groots banket aanrichten. Ongetwijfeld stonden er uitgelezen spijzen en dranken op het menu, opgeluisterd met acrobaten, potsenmakers, muziek en dans. Maar alle voorbereidingen bleken voor niets....
‘Een “vreedzame” maritieme blokkade kan snel omslaan in oorlog’
Donald Trump laat Venezolaanse olietankers in beslag nemen en stelt een ‘volledige blokkade’ in. Historicus Erik de Lange ziet overeenkomsten met twijfelachtige maritieme acties uit het verleden. Venezuela beschuldigt Amerika van piraterij. Heeft het een punt? De Lange: ‘Staatspiraterij is een tegenstrijdig begrip, omdat piraten rovers op zee zijn die handelen zonder goedkeuring van een...
Geweld tussen Thailand en Cambodja laait steeds op door historische wraakgevoelens
Thailand en Cambodja beschieten elkaar al wekenlang aan de grens, met tientallen doden en een miljoen ontheemden tot gevolg. De landen ruziën over tempels, maar volgens historici zit er meer achter het conflict dan een paar territoriale claims. De huidige grens tussen Thailand en Cambodja werd bepaald aan het begin van de twintigste eeuw. Thailand,...
