Alle artikelen
Archeoloog Marijke Gnade, die al bijna een halve eeuw de bodem vlakbij Rome doorzoekt, vertelt over een bijzondere vondst. ‘Vroeger stonden we met een meetlint in het land, nu werken we met drones.’
Wat was uw bijzonderste vondst?
‘Als archeoloog leid ik al jaren de opgraving van het antieke Satricum in Latium, een uurtje rijden van Rome. Ik kwam er als studente voor het eerst in 1980. Het bijzondere van de afgelopen jaren is de ontdekking dat er onder de vroege stedelijke bebouwing rondom de akropolis hutten liggen die teruggaan tot de negende eeuw voor Christus. Voorheen dachten wij dat Satricum zich vanuit een huttennederzetting op de akropolis in de zesde eeuw voor Christus tot een stad ontwikkelde en zich vandaar uitbreidde. Maar dat blijkt anders: er lagen her en der huttennederzettingen die langzaamaan zijn samengeklonterd tot een grote stad, met tempels, een wegenstelsel en huizen. Dat is een nieuw inzicht.’
Hoe ontwikkelde de stad zich verder?
‘Satricum werd in de vijfde en vierde eeuw voor Christus bewoond door de Volsken, een herdersvolk uit de Apennijnen, dat is mijn specialisme in de pre-Romeinse periode. Daarna lijfden de Romeinen Satricum in. We hebben een grote Romeinse villa gevonden uit de eerste eeuw na Christus, een mega boerenbedrijf van 4000 m2. Daarin lagen ook tachtig middeleeuwse skeletten, want de villa is later hergebruikt als grafveld. Ieder skelet is zorgvuldig schoongemaakt, onderzocht en in kisten geborgen. Een idee van het inwonertal van het antieke Satricum hebben we niet, want in de 48 jaar dat we hier graven, hebben we 40 procent van de totale stad blootgelegd.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Waarom niet de hele stad?
‘Niet iedere landeigenaar is enthousiast over onze aanwezigheid. Met een van hen heb ik een samenwerkingsverband, dottore Santarelli, onze mecenas, hij betaalt ook lokale jongens om het zware werk te doen. Wij graven in zijn wijngaarden op het terrein van Casale del Giglio. Hij heeft drie stukken grond niet beplant, omdat ik er op basis van luchtfoto’s archeologische sporen detecteerde. En inderdaad: daar troffen we een deel van de Via Sacra, de grote toegangsweg naar de tempels van Mater Matuta. Er is een negentiende-eeuwse plattegrond, die archeologen hebben getekend toen ze Satricum ontdekten. Je ziet dat het gebied toen nog vrij heuvelachtig was. Het is door landbouw helemaal geëgaliseerd. De historische bovenlaag is weg.’
Dat moet een archeoloog pijn doen.
‘Inderdaad. Dat de Nederlandse opgraving in Satricum is gestart, hangt samen met de grootschalige landbouwactiviteiten in de jaren zeventig. Veel archeologisch erfgoed dreigde verloren te gaan, de Italianen vroegen in 1977 het Nederlands Instituut te Rome om hulp. Ik heb de opgraving in 1990 overgenomen toen ik een aanstelling kreeg aan de UvA. Jaarlijks organiseer ik een campagne. Sommige vrijwilligers, veel oud-studenten, gaan al 25 jaar mee. Het is technisch allemaal wel makkelijker geworden. Vroeger stonden we met een meetlint in het land, nu werken we met drones.’
Loont het archeologische spitwerk nog steeds?
‘Jazeker. Vorige zomer wilde ik weten hoe diep de fundering van de zuilengalerij reikt van de grote Romeinse villa. Met een graafmachine hebben we eerst de bovengrond tussen de zuilen verwijderd. Handmatig zijn we verder gegaan. En toen vonden we in de tufstenen bodem een fantastische ovalen plattegrond van paalgaten, die waren van een hut met waarschijnlijk een cultus-functie. We konden hem dateren in de zevende eeuw voor Christus dankzij de vondst van aardewerk, een schitterende scarabee, miniatuurpotjes en bronzen objecten. Ik was blij, maar ook moe, het was 45 graden, bloedheet. De vondsten bewaren we in een van de magazijnen die de eigenaar heeft laten bouwen. Aan het eind van een maandenlange campagne bedek ik de opgraving met worteldoek. Het is fysiek zwaar werk, maar het is mijn passie. Als ik daar ben, woon ik op het terrein, tevens een studiecentrum waar studenten onderzoek doen.’
U bent sinds drie jaar met pensioen.
‘Tja, de afgelopen jaren heb ik zelf de financiering georganiseerd via het Amsterdamse Universiteitsfonds en de stichting Nederlands Studiecentrum voor Latium, omdat de UvA de opgraving in 2019 heeft afgestoten. Ik heb geen opvolger. Zolang ik kan, ga ik door. Voor de publiciteit heb ik in februari met Santarelli in Florence voor een groot publiek een lezing gegeven over de samenwerking tussen grootgrondbezitters en archeologen. Wie weet wat daaruit voortkomt.’
Marijke Gnade
(1956) is emeritus bijzonder hoogleraar archeologie van pre-Romeinse culturen in centraal Italië aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds 1990 is ze directeur van het Satricum-onderzoeksproject waarover ze veelvuldig publiceerde. Sinds 2019 valt het project weer onder het Koninklijk Nederlands Instituut in Rome, vanwaaruit het in 1977 van start ging.
‘We vonden de weg naar de tempels van Mater Matuta’
Archeoloog Marijke Gnade, die al bijna een halve eeuw de bodem vlakbij Rome doorzoekt, vertelt over een bijzondere vondst. ‘Vroeger stonden we met een meetlint in het land, nu werken we met drones.’ Wat was uw bijzonderste vondst? ‘Als archeoloog leid ik al jaren de opgraving van het antieke Satricum in Latium, een uurtje rijden...
Canon-expositie in het Openluchtmuseum gaat de opgedoekte geschiedenisafdeling van het Rijksmuseum achterna
De tentoonstelling over de Canon van Nederland in het Openluchtmuseum in Arnhem sluit in 2027. De geschiedenis herhaalt zich, want een kwart eeuw geleden doekte het Rijksmuseum in Amsterdam zijn aparte afdeling over de Nederlandse historie op. Vanwege de behoefte aan een alternatief is uiteindelijk de Canon-expositie er gekomen. Dit blijkt uit een reconstructie door...
In Frankrijk is al anderhalve eeuw een voedingsbodem voor fascisme
De radicaal-rechtse partij Rassemblement National heeft terrein gewonnen bij de gemeenteraadsverkiezingen in Frankrijk. Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw heeft het land veel radicaal-rechtse bewegingen gekend. Over de vraag hoe bepalend die zijn geweest voor de opkomst van het fascisme bestaat nog steeds discussie. In de tweede helft van de negentiende eeuw droegen...
Hoe de geschiedenis van Nederland uit het museum verdween
De Canonafdeling van het Nederlands Openluchtmuseum sluit in 2027. Hierna zal er nergens meer een museale plek zijn waar de Nederlandse geschiedenis als geheel wordt gepresenteerd. Zo ontstaat dezelfde situatie als 25 jaar geleden, toen het Rijksmuseum zijn afdeling Nederlandse geschiedenis offerde aan de kunst. Ter compensatie deed de politiek een mislukte poging om een...
Spaanse veroveraars scheppen op over de grote aantallen indianen die ze hebben gedood
De Spaanse conquistadores of ‘veroveraars’ pochten over de grote aantallen indianen die ze in Latijns-Amerika zouden hebben gedood. Dat droeg bij aan hun gitzwarte reputatie. Toch was er vanaf het begin ook verzet tegen de manier waarop ze de inheemse bevolking behandelden. ‘Ego vox clamantis in deserto!’ Die vierde adventszondag van 1511 galmde de stem van broeder Antonio de Montesinos door het kerkje van Santo Domingo,...
Puerto Ricanen verwelkomden de Amerikanen als bevrijders, maar kwamen bedrogen uit
Tijdens de Super Bowl laaide de discussie in de Verenigde Staten weer op. Waren Puerto Ricanen nu landgenoten of niet? Hoe kwam het eiland in 1898 in Amerikaanse handen? Zelden was de Super Bowl zo beladen als nu. Een van de hoogtepunten van het belangrijkste sportevenement van het jaar in de Verenigde Staten – de...
De gemeenteraad veranderde van een elitair onderonsje in een politieke arena
Nederland mag weer naar de stembus voor de gemeenteraadsverkiezingen. De eerste lokale verkiezingen waren een elitaire aangelegenheid waarbij weinig stemgerechtigden kwamen opdagen. Maar in de loop van de twintigste eeuw werd de gemeente steeds belangrijker en de stembusstrijd steeds feller. Voorafgaand aan de lokale verkiezingen van 1927 ging het communistische gemeenteraadslid Meijer Lisser ook ’s...
Omstreden monument voor Letse krijgsgevangenen bracht een Vlaams dorp in verlegenheid
Het moest een neutraal symbool zijn voor vrijheid. Toch leidde een bescheiden monument voor Letse krijgsgevangenen in een Vlaams dorp tot internationale ophef. Wat maakt deze Letse Bijenkorf voor Vrijheid controversieel? Een van de grootste oorlogsbegraafplaatsen van Letland ligt in het plaatsje Lestene in Kurzeme. Hier rusten 1362 oorlogsslachtoffers van het Lets Legioen, dat tijdens...
‘Bestempel het Iraanse regime niet te snel als irrationeel’
Amerika en Israël zeggen dat Iran absoluut geen kernwapen mag krijgen, omdat de ayatollahs die onmiddellijk op Jeruzalem zullen afvuren als onderdeel van hun religieuze strijd. Is die angst terecht? Heeft het Iraanse regime een irrationele vernietigingsdrang? Arabist Maurits Berger (Universiteit Leiden) pleit voor een minder religieuze kijk. ‘Iran moet gezien worden voor wat het...
FvD en extreem-rechts zijn Siamese tweelingen, ook al beweert Lidewij de Vos anders
Forum voor Democratie is een van de grote winnaars van de gemeenteraadsverkiezingen. Dat Forum voor Democratie zes kandidaten met een extreem-rechtse achtergrond verkiesbaar stelde, is geen bedrijfsongeval. Partijoprichter Thierry Baudet put al jaren uit fascistisch gedachtegoed, stelt historicus Robin te Slaa. De FvD ligt onder vuur sinds de onthulling door de Volkskrant op 3 februari,...
‘Iedereen kon met een hamer op de kop van Jut slaan’
Historicus Paul van der Steen schreef een boek over een geruchtmakende negentiende-eeuwse roofmoord. ‘Veel mensen waren boos omdat Hendrik Jut niet de doodstraf kreeg.’ Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Zoiets overkwam mij toen ik tijdens mijn research naar de roofmoord op de Haagse weduwe Theodora van der Kouwen en haar dienstmeid Leentje Beeloo in 1872 op de oorspronkelijke plattegrond van de plaats delict stuitte. Twee weerloze vrouwen die op een decembernacht thuis bruut werden overvallen, de kranten...
‘Orbáns band met Rusland wringt vanwege de Hongaarse Opstand van 1956’
De Hongaarse premier Viktor Orbán schurkt tegen Poetin aan, maar dat lijkt hem in eigen land nauwelijks te deren. Koesteren de Hongaren geen wrok over het neerslaan van de Hongaarse Opstand in 1956? Toen de Hongaarse bevolking zich in 1956 probeerde te ontworstelen aan het Sovjet-communisme, stuurde Moskou tanks naar Boedapest. Honderden burgers kwamen om het leven en...