Achterstelling vrouwen begon in de prehistorie

Hoe komt het dat de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in bepaalde delen van de wereld groter is dan elders? En is dat altijd zo geweest? Jan Luiten van Zanden gaat terug tot in de prehistorie voor de antwoorden. 

Er is een groeimarkt voor testosteronverheerlijkende ‘denkers’ die beweren dat vrouwen biologisch gezien ‘zwakker’ zijn dan mannen en daarom ondergeschikt dienen te zijn aan hun echtgenoten. Onzin natuurlijk, maar de maatschappelijke ongelijkheid tussen mannen en vrouwen is een fenomeen met een lange geschiedenis. Jan Luiten van Zanden onderzoekt waarom die verhouding per cultuur verschilt en hoe patronen zich in de loop der tijd hebben ontwikkeld. Hij gaat helemaal terug naar ‘Lucy’, de naam die werd gegeven aan het 3,2 miljoen jaar oude skelet van een Australopithecus afarensis dat in 1974 in Ethiopië werd gevonden. Van Zanden trekt grote, maar overtuigende lijnen tot in het heden. 

Voor de komst van de landbouw, tijdens de zogenoemde neolithische revolutie (vanaf circa 11.000 v.Chr.), waren de man-vrouwverhoudingen relatief gelijk. Dit veranderde toen circa 5000 jaar geleden in de kerngebieden van de neolithische revolutie de eerste op landbouw gebaseerde staten ontstonden. In deze streng hiërarchische staten werd een vrouw gezien als bezit van haar vader en haar echtgenoot, die er vaak meer vrouwen op na mocht houden. Meisjes werden dikwijls na de geboorte vermoord of op jonge leeftijd verkocht of uitgehuwelijkt.

In streken die verder weg lagen van deze kerngebieden, en waar de staatsvorming later op gang kwam, was de ongelijkheid minder groot. Een bijkomende factor was de religie. Het christendom was voor vrouwen gunstiger dan bijvoorbeeld de islam of het confucianisme. Daardoor werd de agency van vrouwen – de mogelijkheid om zelf te beslissen over hun leven – in Noordwest-Europa tussen 500 en 1500 n.Chr. veel groter dan in andere delen van de wereld.

Dat had volgens Van Zanden aanzienlijke invloed op ‘het stuivertje-wisselen in de wereldeconomie’. De ontwikkeling vanaf 1500 laat zien dat West-Europa in technologisch en economisch opzicht steeds verder uitliep op de tot dan toe dominante culturen, die zich uitstrekten van de Middellandse Zee tot en met China. 

Openingsbeeld: Landbouw in de steentijd. Ets door Alphonse Demarle, 1881. Bron: Shutterstock.