Christelijke vrouwen kozen soms voor sluier

Van vroege christelijke auteurs moesten vrouwen hun hoofd bedekken, bijvoorbeeld met een doek of een mantel. Dat was een teken van vroomheid en onderwerping aan hun echtgenoot. Maar in de praktijk maakten christelijke vrouwen eigen keuzes, zegt de Britse archeoloog Grace Stafford. Zij deed onderzoek naar afbeeldingen van vrouwen uit de late Oudheid. Net als hedendaagse islamitische vrouwen maakten deze christenen uiteenlopende keuzes, afhankelijk van de omstandigheden. Een sluier kon een teken van rijkdom zijn. ‘Welgestelde vrouwen werden vaak gesluierd afgebeeld, met blootshoofdse vrouwen om zich heen.’

Wanneer begonnen vrouwen zich te sluieren?

Stafford: ‘Het verschijnsel is al heel oud. De eerste voorbeelden komen uit Mesopotamië en dateren van ongeveer 3000 jaar geleden. Ook in het oude Griekenland zag je hoofddoeken, net als in het Romeinse Rijk voor de opkomst van het christendom. Niet alleen vrouwen bedekten hun hoofd, mannen deden dat in de Romeinse tijd ook. Met name tijdens religieuze ceremonies. Voor Romeinse vrouwen kon een hoofdbedekking een statussymbool zijn, dat aangaf dat ze respectabele dames waren. Daarin konden ze wel veel variëren: er waren grote en kleine, strakke en ruimzittende hoofddoeken. Er bestonden geen strikte regels over wat vrouwen moesten dragen. Er is een voorbeeld van een echtgenoot die zich van zijn vrouw had laten scheiden omdat zij blootshoofds naar buiten was gegaan. Maar de auteur die daarover schreef, Valerius Maximus (eerste eeuw na Christus, red), vond dat duidelijk overdreven.’

Wat veranderde er met de opkomst van het christendom?

‘Vroege christelijke auteurs waren geobsedeerd door vrouwen en schreven de hele tijd over hen. Zo vond Tertullianus (circa 155 – circa 220 n.Chr., red) dat vrouwen zich vanaf de puberteit moesten bedekken. Mannen mochten dat van deze auteurs juist niet meer.

In het verleden hebben historici dat soort passages voor waar aangenomen, en hebben ze gedacht dat vroege christelijke vrouwen ook echt allemaal hun hoofd bedekten. Maar ik heb gekeken naar afbeeldingen van vrouwen uit de late Oudheid, van de derde tot en met de zesde eeuw, de periode waarin het christendom de staatsgodsdienst werd van het Romeinse Rijk. Die lieten een grote variatie zien van vrouwen die wel en niet gesluierd waren.

Dat is vergelijkbaar met de situatie in de hedendaagse islam, waarin vrouwen zich wel of niet kunnen sluieren, afhankelijk van de context. Sommigen dragen bijvoorbeeld wel een hoofddoek als ze onder vreemden zijn, en niet bij een familiebezoek. Inzichten in de moderne variatie hebben me geholpen bij mijn onderzoek naar de late Oudheid.’

Wat bepaalde of een christelijke vrouw zich sluierde?

‘Het kon van de leeftijd afhangen: oudere vrouwen konden zich minder sluieren dan jongere. En deels waren de motieven heel praktisch. Vrouwen die werk deden waarbij los haar in de weg zat, kozen vaak voor een hoofdbedekking. Maar een sluier kon ook een symbool zijn van rijkdom. Welgestelde vrouwen werden vaak gesluierd afgebeeld, met blootshoofdse vrouwen om zich heen. Het is mogelijk dat die andere vrouwen in werkelijkheid ook een sluier droegen, maar alleen de vrouw met de hoogste status werd zo afgebeeld.

Daarnaast zullen er vrouwen zijn geweest die een hoofdbedekking hebben gedragen vanwege druk uit hun omgeving. Maar we moeten de mogelijkheden van vrouwen om zelf keuzes te maken en de situatie naar hun hand te zetten niet onderschatten. Tegen de zesde eeuw begon daarin wel iets te veranderen. Toen nam het aandeel van gesluierde vrouwen in de afbeeldingen toe, wat erop wijst dat sluieren algemener werd.’

Openingsafbeelding: Een vrouw maakt haar toilet. Vijfde-eeuws mozaïek uit Sidi Ghrib, Tunesië.