Nu sprake is van mediamanipulatie, propaganda en nepnieuws is de rol van media in oorlogstijd hoogst actueel. Daarom is het goed dat er een boek verschijnt over de omroepstrijd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Radio Oranje in Londen en de gelijkgeschakelde nazi-omroep in Nederland streden dagelijks om de gunst van de Nederlanders, die beide zenders konden ontvangen. De luisteraars tastten toch vaak in het duister, want Radio Oranje was tot 1944 niet goed op de hoogte van wat er in Nederland speelde en de door NSB’ers beheerste Rijksradio De Nederlandsche Omroep gaf blind de Duitse propaganda door.
Journalist Jan Libbenga heeft bestaande literatuur over die omroepen en het archief van de naoorlogse Bijzondere Rechtspleging slim gecombineerd tot een samenhangend verhaal. Maar voor wie op zoek is naar wat die omroepen nu eigenlijk uitzonden, hoe ze op elkaar reageerden en hoe ze het nieuws manipuleerden, is het resultaat toch wat teleurstellend. Want het is vooral een verhaal over de instituties en de hoofdpersonen geworden.
Dat was te verwachten, want Libbenga is een journalist die over uiteenlopende onderwerpen spannende boeken heeft geschreven. Blijkbaar zag hij in de omroepstrijd tijdens en na de oorlog ook een aardig verhaal. Belangrijke factor was ongetwijfeld dat dossiers uit het archief van de Bijzonder Rechtspleging bij het Nationaal Archief in Den Haag beschikbaar kwamen. Dat archief is een Fundgrube voor spannende verhalen over de tienduizenden Nederlanders die collaboreerden en daar verantwoording over moesten afleggen.
Libbenga maakt selectief gebruik van zijn bronnen. Hij wil een verhaal vol sappige details vertellen zonder zich al te veel te bekommeren om tegengestelde verklaringen en om een verantwoorde en inzichtelijke manier van annoteren. Maar hij maakt het verhaal wel compleet door de naoorlogse radiostrijd er ook bij te betrekken. In het laatste oorlogsjaar was de collaborerende rol van de NSB-omroep al uitgespeeld. Duitse instanties grepen definitief de macht en zonden radiopropaganda uit die beoogde de oprukkende geallieerden te ontmoedigen. Vernuftig, maar tevergeefs.
In het bevrijde Nederland herstelden de vooroorlogse omroepverhoudingen zich vrij snel. Het uit Radio Oranje voortgekomen Radio Herrijzend Nederland dolf in 1946 het onderspit tegen de terugkerende omroepverenigingen (zoals VARA, KRO en AVRO), die met succes hun door de Duitsers genationaliseerde eigendommen opeisten. Met hun succesprogramma’s en populaire artiesten verwierven ze in korte tijd honderdduizenden luisteraars. Daar kon Radio Herrijzend Nederland met zijn saaie regeringspropaganda niet tegenop.
Oorlog op de radio. De strijd tussen Radio Oranje, de Rijksomroep en Radio Herrijzend Nederland
Jan Libbenga
288 p. Uitgeverij De Kring € 24,99
