Katrin Himmler is de hoofdgast op een goedbezochte bijeenkomt van de Mandeville Academy voor hoogbegaafde studenten met de titel Van SS‑uniform tot algoritme. In de Agnietenkapel in Gouda gaat oud‑journalist Constanteyn Roelofs in gesprek met de Duitse politicoloog en schrijfster, die een achternicht is van de hoge nazi Heinrich Himmler. Haar boodschap is urgent: in veel Europese landen staat de democratie onder druk. Vooral de opkomst van de extreem-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) baart haar grote zorgen.
Dit artikel krijg je van ons cadeau
Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.
Deze tijd is niet identiek aan de jaren dertig, benadrukt Himmler, maar zij herkent de dynamiek van angst, onzekerheid over de toekomst en polarisatie tussen verschillende groepen. ‘Toen beloofden de nazi’s een beter leven, nu zijn veel AfD‑stemmers bang hun welvaart te verliezen en geven ze asielzoekers de schuld.’ Sociale media spelen volgens haar een grote rol. Algoritmes laten vooral berichten zien die sterke emoties oproepen, omdat die meer clicks en reacties opleveren. Extreme uitingen, zoals extreem-rechtse, zorgen vaak voor woede of sensatie en worden daardoor automatisch vaker getoond. Zo lijkt het alsof deze standpunten veel populairder zijn dan ze werkelijk zijn, en worden gebruikers steeds verder één kant op geduwd. Extreem-rechtse organisaties weten hoe sociale media werken en varen er wel bij.
‘Niet demoniseren’
Himmler vertelt dat zij regelmatig scholen bezoekt om met jongeren te praten over democratie en geschiedenis. Meestal gaat dat goed, maar soms loopt het uit de hand. Toen zij bijvoorbeeld onlangs op een school in Baden‑Württemberg was, namen enkele extreem-rechtse leerlingen de discussie over. Ze riepen slogans en applaudisseerden voor elkaar, terwijl de helft van de klas een migratieachtergrond had. ‘Tien docenten stonden erbij en keken ernaar,’ zegt Himmler. ‘Ze wisten niet wat ze moesten doen. Dat is het probleem. Veel volwassenen hebben geen idee wat jongeren in hun appgroepen delen.’
In 1933 viel Duitsland ten prooi aan de nazi’s. Is de Duitse democratie nu sterk genoeg om de AfD buiten de macht te houden? Himmler is hierover zeer sceptisch. Ze vreest dat de Brandmauer, het Duitse cordon sanitaire, zal bezwijken. De huidige regering van kanselier Friedrich Merz stelt zich volgens haar te slap op. ‘Ik denk dat de AfD de komende jaren zal meeregeren in verschillende deelstaten.’
Hoe kan het gevaar worden bestreden? Niet door kiezers te demoniseren, zegt Himmler. ‘AfD‑stemmers zijn onze buren, onze familieleden. Je moet anders omgaan met kiezers dan met politici.’ Begrip tonen betekent volgens haar niet dat je hun ideeën accepteert, maar dat je probeert te begrijpen welke angsten en frustraties hen drijven.
Familiemythe
De boodschap van Katrin Himmler is niet uniek, maar krijgt extra gewicht door haar persoonlijke familiegeschiedenis. Haar grootvader Ernst was de jongere broer van Heinrich Himmler, de leider van de SS. Tijdens haar studie politicologie ging ze vragen stellen over de rol die Ernst speelde in het Derde Rijk. De familiemythe luidde dat hij ‘wel meeviel’: hij was slechts een technicus die toevallig in de verkeerde tijd leefde. Maar Katrin ontdekte in de archieven dat haar opa al in 1931 lid werd van de NSDAP, later toetrad tot de SS en carrière maakte dankzij zijn machtige broer. Ernst werd technisch leider van de nationale omroep, een sleutelpositie in de propagandamachine. ‘Mijn grootvader was niet alleen ingenieur. Hij was aanwezig op bijeenkomsten met hoge nazi’s. Hij was onderdeel van het systeem.’
Voor Katrin was de ontdekking een schok. Niet alleen omdat ze haar opa uit de familieverhalen kende als een lieve en zorgzame man, maar ook omdat ze realiseerde hoe nauw haar hele familie verweven was met het nationaal-socialisme. Ook de ouders van Heinrich, Ernst en oudste zoon Gebhard waren enthousiaste aanhangers van Hitler. Heinrich bleek dus niet de rotte appel te zijn in een verder nette familie, zoals altijd aan Katrin was verteld. Ze publiceerde er in 2008 een boek over, De gebroeders Himmler, en dat namen haar familieleden haar niet in dank af.
‘Iedereen kon nazi worden’
Volgens Katrin Himmler is haar verhaal exemplarisch voor de Duitse omgang met het naziverleden. Duitsland ziet zichzelf graag als Vergangenheitsbewältigungsweltmeister – wereldkampioen in het verwerken van het verleden, zoals satiricus Jan Böhmermann het ooit noemde – en er is een uitgebreid repertoire aan herdenkingen, monumenten en educatieve programma’s. Maar tussen de officiële herinneringscultuur en de manier waarop Duitse families met hun eigen verleden omgaan gaapt een kloof, zegt zij. ‘Veel Duitsers denken nog steeds dat hun grootouders niets met het nazisme te maken hadden’, zegt ze. ‘Dat het iets van anderen was. Iets abstracts.’
Daarom vindt ze familieonderzoek heel belangrijk. De digitalisering van archieven maakt het eenvoudiger dan ooit om te achterhalen wat grootouders en overgrootouders deden tussen 1933 en 1945. Toen de Duitse overheid een website lanceerde waarop burgers informatie konden opvragen over familieleden, lag die binnen de kortste keren plat door de enorme belangstelling. ‘Mensen willen het weten,’ zegt Himmler, ‘maar het blijft moeilijk de waarheid te accepteren.’
Juist met het oog op de actualiteit vindt de politicoloog het belangrijk dat haar landgenoten erkennen hoe massaal de Duitse bevolking het nazibewind steunde. ‘Iedereen kon nazi worden. Het waren gewone mensen, met gewone motieven: carrière, erkenning en zekerheid. Dat is de les die ik trek uit mijn familiegeschiedenis.’ Daarom moeten we volgens haar alert zijn op de dynamieken die gewone mensen opnieuw verleiden om foute keuzes te maken.
