Omstreden monument voor Letse krijgsgevangenen bracht een Vlaams dorp in verlegenheid

Het moest een neutraal symbool zijn voor vrijheid. Toch leidde een bescheiden monument voor Letse krijgsgevangenen in een Vlaams dorp tot internationale ophef. Wat maakt deze Letse Bijenkorf voor Vrijheid controversieel?

Een van de grootste oorlogsbegraafplaatsen van Letland ligt in het plaatsje Lestene in Kurzeme. Hier rusten 1362 oorlogsslachtoffers van het Lets Legioen, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog meevocht met de Duitsers tegen de Sovjets. Op muren staan de namen van 19.815 omgekomen legionairs. Buiten de muren, voor de ingang van de begraafplaats, staat een grote bronzen bijenkast hoog op een voetstuk. Blinkende bijen omzwermen de betonnen sokkel en uit de kast klinkt gezoem. Deze ‘Letse Bijenkorf voor Vrijheid’ stond bijna vier jaar lang in het West-Vlaamse Zedelgem, hemelsbreed bijna 1500 kilometer naar het westen.  Totdat het daar niet meer welkom was.

Op 10 februari 1943 gaf Hitler het bevel tot oprichting van een Lets Legioen van SS-vrijwilligers. Door gebruik van de term ‘vrijwilligers’ werd de Haagse Conventie uit 1907 omzeild, die verbood dat een bezetter de burgers van het bezette land onder de wapenen riep. Tussen maart 1943 en september 1944 werden alle mannen tussen 16 en 37 jaar opgeroepen.

De Letse 15e en 19e Waffen-Grenadier-Divisionen der SS vielen onder het bevel van de Waffen-SS, maar maakten er geen deel van uit, zo vertelt het Bezettingsmuseum in Riga. Volgens de informatie in het museum vochten ongeveer 115.000 Letten aan Duitse zijde tegen de Russen. Velen meenden te strijden voor de onafhankelijkheid van Letland. Met het angstbeeld van een tweede Sovjet-bezetting voor ogen, kozen ze de minste van twee kwaden. Hun motivatie was een kwestie van ‘Wie haat je meer?’ Het aantal gesneuvelden van het Legioen wordt geschat op dertig- tot vijftigduizend.

Het Lets Legioen wordt jaarlijks herdacht op 16 maart. Vanaf de Dom in de oude binnenstad van Riga lopen veteranen en belangstellenden zingend met vlaggen en vaandels naar het Vrijheidsmonument, voorafgegaan door een geestelijke. Voordat ze bloemen leggen bij het monument passeren ze een erehaag van Letse vlaggen en bloemenmeisjes met kransen in het haar. De herdenking in Riga is controversieel en wordt door tegenstanders gezien als verheerlijking van de SS en van nazi’s. Het Letse parlement verklaarde Legionairs Dag in 1998 tot officiële herdenkingsdag, om die status in 2000 weer in te trekken na internationale kritiek. De herdenking vindt nu plaats op particulier initiatief, zonder deelname van regeringsvertegenwoordigers en onder massale aanwezigheid van politie. Bij de laatste herdenking liepen 250 deelnemers zonder incidenten naar het Vrijheidsmonument.

Ook op de begraafplaats in Lestene wordt op deze dag een herdenkingsbijeenkomst gehouden. Dit jaar zullen de deelnemers voor het eerst langs de Letse Bijenkorf lopen. Het is afgelopen mei naar Lestene gebracht vanuit Zedelgem, waar het monument oorspronkelijk stond. Wat deed het Letse gedenkteken in het Vlaamse dorp en waarom kon het daar niet blijven?

In Zedelgem, in een uitgestrekt bosgebied genaamd het Vloethemveld, lag vlak na de Tweede Wereldoorlog een van de grootste Britse krijgsgevangenkampen van Europa. Hier bevonden zich bijna 12.000 Letse legioniairs die zich aan het eind van de oorlog hadden overgegeven aan de westelijke geallieerden.

De Letten maakten in het kamp een kopie van het Vrijheidsmonument in Riga. Ook richtten ze er hun veteranenorganisatie op: ‘Daugavas Vanagi’, de Haviken van de Daugava, de langste rivier in Letland. Toen de Letse gevangenen in maart 1946 vrij kwamen, was hun land bezet door de Sovjet-Unie. Ze bleven in het Westen en konden niet eerder dan 1991 terugkeren naar een vrij Letland.

 ‘Uit het collectief geheugen verwijderd, een vergeten zwarte pagina uit het naoorlogs verleden’, noemt Pol Denys de kampen op zijn website. Als ‘een fervent liefhebber van de lokale Zedelgemse geschiedenis’ is hij sinds eind jaren negentig betrokken bij het historisch erfgoed van het Vloethemveld. Als gemeenteraadslid voor het radicaal-rechtse Vlaams Belang zette Denys zich jarenlang in voor de samenwerking tussen zijn gemeente en het Bezettingsmuseum in Riga om te komen tot een monument voor de Letten. De kosten voor het kunstwerk bedroegen 100.000 euro en werden gedeeld door de gemeente Zedelgem en het museum.

Het monument van kunstenaar Kristaps Gulbis werd onthuld op 23 september 2018, in het jaar dat Letland zijn honderdjarig bestaan viert. Het stond op drie kilometer van het Vloethemveld, in een woonwijk in aanbouw. De onthulling werd gedaan door onder andere de burgemeester van Zedelgem en de Letse ambassadeur, in een sfeer van Europese verbroedering. Bij die gelegenheid werd de straat De Peerdenbilk omgedoopt tot Brivibaplein, naar het Letse woord voor Vrijheid.

De Letse Bijenkorf voor Vrijheid symboliseert de vrijheid in al haar aspecten, verklaarde een drietalig informatiepaneel bij het monument. ‘De korf is de natie, de bijen de inwoners, hardwerkend en vredevol, zolang ze niet bedreigd worden’. De ongeveer 12.000 Letse krijgsgevangenen kwamen in aantal overeen met het gemiddeld aantal bijen in een korf. Het monument herdenkt de Letse Legionairs die tijdens hun krijgsgevangenschap niet het geloof verloren in een vrij Letland, verklaart het Bezettingsmuseum.

De Letse autoriteiten mogen de legionairs dan wel beschouwen als vrijheidsstrijders, in het Westen worden ze veelal gezien als collaborateurs met het genocidale naziregime. Een internationale storm van kritiek barstte los na een artikel dat in mei 2021 verschijnt in de Belgische editie van het tijdschrift Paris Match. Als een van de eerste klokkenluiders kwam daarin Wilfred Burie aan het woord, toenmalig voorzitter van een vereniging die de herinnering levend houdt aan op Belgische grondgebied omgekomen RAF-vliegers. Hij ontdekte het monument in het najaar van 2020 en trok vervolgens bij verschillende autoriteiten aan de bel. ‘Ik kreeg slechts één antwoord, ontwijkend van een minister, waarin werd uitgelegd dat deze vraag niet onder zijn bevoegdheid viel’, zei hij tegen Paris Match.

‘Er is een fascistisch dorp in Vlaanderen waar een bende neonazi’s een monument voor SS’ers heeft opgericht’, vat Pieter Lagrou de strekking van de mediastorm samen. De hoogleraar Hedendaagse Geschiedenis aan de Université libre de Bruxelles werd in juni 2021 benaderd door de burgemeester van Zedelgem. Zij had de historicus gezien in een televisie-uitzending over de krijgsgevangenkampen. ‘Hoe kom ik van die controverse af?’, is haar vraag. Waarop Lagrou haar antwoordde: ‘Maar mevrouw, u komt niet van die controverse af zonder van het monument af te raken.’

Vanwege de controverse werd de plaquette bij het monument in juli 2021 verwijderd. Ook de straatnaam werd weer gewijzigd. Er woonde toen nog niemand die een adreswijziging zou moeten versturen.

Dat najaar vreesde Lagrou bij een publiekslezing in een volle sporthal in Zedelgem eieren naar zijn hoofd te krijgen. Dat was echter niet het geval: niet alleen de gemeente maar ook lokale verenigingen bleken moeite te hebben met het monument. Gidsen die rondleidingen verzorgden in het Vloethemveld voelden zich volgens Lagrou bekocht door de eenzijdige informatie van Denys en waren zelf informatie gaan verzamelen, tot in Riga.

Terugblikkend ziet Lagrou zijn rol als het verlenen van ‘academisch gezag’ aan kritische geluiden die er al waren. ‘Een vorm van buikspreken waar ik mij graag toe geleend heb.’ Op voorstel van de hoogleraar organiseerde de gemeente eind november 2021 een tweedaags panel van internationale deskundigen.

De historici vertegenwoordigen verschillende perspectieven, zo zijn twee afkomstig uit de Letse diaspora, is er een Ruslandkenner en ook een historica van de Duitse oorlogsgravenstichting. Twee Letse historici nemen deel, van wie één online.

Na anderhalve dag adviseerden de experts unaniem om de Letse Bijenkorf te verwijderen. De oprichting van het monument zonder betrokkenheid van andere stakeholders van de herontwikkeling van het Vloethemveld was ongepast, aldus het panel. En de tekst van de in juli 2021 verwijderde gedenkplaat deed geen recht ‘aan de complexe geschiedenis van het Letse Legioen’ en was door zijn onvolledigheid beledigend ‘ten aanzien van de slachtoffers van misdaden gepleegd door leden van het Legioen, ook al vonden die meestal plaats voordat zij formeel bij het Legioen waren ingelijfd.’ De gemeente nam de aanbevelingen over en maakte bekend dat het kunstwerk zou worden weggehaald.

Lagrou werd in die periode meermaals gebeld door de Letse ambassadeur en kreeg hem ook op bezoek. ‘Een hele redelijke, sympathieke man, een historicus, maar met duidelijke instructies uit Riga dat dit een staatszaak was. Verwijdering van het monument zou gezien worden als een overwinning van Vladimir Poetin.’

De bevindingen van het panel kwamen niet overeen met de officiële geschiedenis van Letland. De legionairs werden gedwongen om voor nazi-Duitsland te vechten en waren dus zelf slachtoffers, aldus het Letse ministerie van Cultuur. In een verklaring noemde de minister de voorgenomen verwijdering een voorbeeld van misplaatste politieke correctheid, die vergelijkbaar is met de talrijke pogingen de geschiedenis te herschrijven in de ruim vijftig jaar voor 1991, toen Letland onderdeel was van de Sovjet-Unie.

In december 2021 sprak veteranenorganisatie ‘Daugavas Vanagi’ in een open brief aan de gemeente Zedelgem van ‘maskirovka’, de Russische term voor militaire misleiding, en noemde het zelfs ‘gaslighting’. De voorzitter hekelde wat hij ziet als ‘schuld door associatie’ en stelt dat de nazi-oorlogsmisdaden plaatsvonden vóór oprichting van het Legioen in 1943.

‘Chronologisch is het juist dat het Legioen geen Joden heeft vermoord. Die waren allemaal al dood’, zegt Lagrou cynisch. Volgens de historicus moet echter onderscheid worden gemaakt tussen officieren en gewone soldaten. Onder de officieren waren er die voor oprichting van het legioen hadden deelgenomen aan de Holocaust in Letland, ‘de meest snelle en meest volledige uitroeiing van Joden in Europa’, aldus Lagrou.

‘Van Letse kant wist men perfect wat er aan de hand was, dat er rotte appels in de mand zaten.’ Lagrou ziet het als een bewuste strategie van Letland voor rehabilitatie van alle leden van het Lets Legioen, inclusief de officieren die deelgenomen hadden aan oorlogsmisdaden. Hij noemt het monument een ‘laatste hoofdstuk in de rehabilitatie van vrijheidsstrijders die tegen het Bolsjewisme hebben gestreden’.

Lagrou zegt samen met de andere adviseurs te zijn uitgemaakt voor ‘huurlingen van Poetin’. Maar dat het monument weg moest, betekende nog geen goedkeuring van de Sovjet-bezetting van Letland, aldus de hoogleraar.

De blik op de Tweede Wereldoorlog is ernstig vertekend door de Koude Oorlog. Lagrou: ‘Tijdens de hele Koude Oorlog werden alle gerechtelijke dossiers van Sovjet-kant gediskwalificeerd tot Sovjet-propaganda.’ Pas na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kwam er aandacht voor de oorlogsmisdaden van de Wehrmacht aan het Oostfront. ‘Het is een totale blinde vlek in de historiografie omwille van politiek diskrediet van de enige beschikbare bronnen.’ De Sovjet-propaganda putte uit die bronnen. ‘Het gangbare idee is dat propaganda leugens vertelt, maar propaganda gebruikt juiste feiten’, legt Lagrou uit.

Om protesten te voorkomen werd verwijdering van het monument uitgesteld tot na een staatsbezoek van de Vlaamse minister-president aan Riga. Er werd politieke druk uitgeoefend om ook te wachten tot na de Letse parlementsverkiezingen in september 2022. Maar de burgemeester van Zedelgem wilde niet langer wachten en liet het monument op 31 mei 2022 in alle stilte verwijderen.

Waar moest het monument heen? De Letse ambassade stelde voor om het te herplaatsen op de Duitse oorlogsbegraafplaats bij Lommel, maar de Duitse oorlogsgravenstichting was bevreesd dat de begraafplaats een bedevaartsoord zou worden voor neonazi’s.

Mede uit onvrede met de gang van zaken stapte initiatiefnemer Pol Denys op als gemeenteraadslid. Volgens een geheim akkoord tussen gemeente en Bezettingsmuseum deed de gemeente afstand van haar 50 procent eigendom op voorwaarde dat het museum het monument op zijn kosten kwam ophalen.

Op 8 mei 2025, tachtig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog in Letland, werd het monument herplaatst voor de ingang van de begraafplaats van de Letse Legionairs in Lestene. Bij de inwijding spreekt de directeur van het Bezettingsmuseum: ‘Om honing in de bijenkorf te hebben, moeten de bijen verzorgd worden en moet de bijenkorf beschermd worden. Er zal honing in deze bijenkorf zijn. Dit is het verhaal van de Letse geschiedenis – bestudeerd, verteld en beschermd.’

De auteur bezocht de begraafplaats in Lestene en het Bezettingsmuseum in Riga tijdens een persreis georganiseerd door Military Heritage Tourism.