Home Gevoel dat de wereld snel verandert ontstond in de negentiende eeuw

Gevoel dat de wereld snel verandert ontstond in de negentiende eeuw

Wie nu terugkijkt op zijn leven, heeft het gevoel dat er veel is veranderd. Maar voor 1800 vonden mensen juist dat veel hetzelfde bleef. Zo blijkt uit de studie van Arianne Baggerman naar Nederlandse dagboeken en autobiografieën.

De storm die wij vooruitgang noemen door Arianne Baggerman

Rob Hartmans

Historicus, journalist en vertaler

Gepubliceerd op: 31 augustus 2025

Update 19 augustus 2025

In de jaren vijftig van de vorige eeuw haalde onderwijzer en schrijver Cor Bruijn, bekend van Sil de strandjutter, herinneringen op aan zijn jeugd in Wormerveer, waar hij in een huis aan de Zaan had gewoond. ‘Een der schoonste plekjes op aarde was het daar inderdaad, toen! Nu niet meer. Een niets ontziende geest van verkeerde zakelijkheid heeft er veel verknoeid.’ Bruijn was geboren in 1883 en in zijn jongensjaren begonnen de Zaanse molens in hoog tempo plaats te maken voor walmende fabrieken. Maar in Bruijns geboortejaar blikte de in 1819 geboren politicus J.P.J.A. van Zuylen van Nyevelt terug op de wereld van zijn jeugd, om te constateren dat die in veel opzichten nog op de zeventiende eeuw had geleken en radicaal anders was geweest dan het Nederland van eind negentiende eeuw.

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.

Het is tegenwoordig niet opmerkelijk dat wie op latere leeftijd terugblikt het gevoel heeft uit een heel andere wereld te komen, maar in De storm die wij vooruitgang noemen laat Arianne Baggerman zien dat dit verschijnsel is ontstaan in de negentiende eeuw. Uit haar even imposante als leesbare studie naar Nederlandse dagboeken en autobiografieën uit de periode 1750-2000 wordt duidelijk dat wie vóór 1800 de balans opmaakte, niet het idee had dat er fundamenteel veel veranderd was. De steden, het platteland, de vervoersmiddelen, de omgangsvormen, de politiek en de cultuur van pakweg 1770 leken niet zo heel verschillend van die van 1720. Maar wie in 1820 terugblikte, keek al terug op een periode van tumultueuze politieke veranderingen, zoals de Patriottentijd, de Bataafse Republiek en het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden. En toen moest de Industriële Revolutie nog beginnen.

De verschuiving van een cyclisch tijdsbesef naar een lineair perspectief, waarin het heden sterk verschilt van het verleden en de toekomst helemaal open lijkt te liggen, is een van de boeiende aspecten die Baggerman in dit fraai geïllustreerde boek belicht. Naast autobiografieën, die altijd terugblikken, heeft ze ook dagboeken bestudeerd, waarin de auteurs als het ware ‘met de tijd meeschrijven’. En hierin zijn verschuivingen te constateren, waarbij vooral processen een rol spelen als individualisering, secularisering en een sterkere betekenis die aan het gevoelsleven wordt toegekend. Hiermee heeft Baggerman niet alleen de ontwikkelingen binnen het genre van egodocumenten beschreven, maar tevens een bijdrage geleverd aan de Nederlandse mentaliteitsgeschiedenis.

De storm die wij vooruitgang noemen. Tijd, tempoversnelling en de transformatie van Nederland in egodocumenten, 1750-2000
Arianne Baggerman
591 p. Panchaud, € 34,90

De storm die wij vooruitgang noemen door Arianne Baggerman

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 9 - 2025

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten