‘Met Mark Rutte zocht ik naar de resten van Van Oldenbarnevelt’ 

Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? 

‘Die heb ik zeker ervaren tijdens een koude januarinacht in 2019, het hagelde, toen ik met Mark Rutte afdaalde in de catacomben onder het Binnenhof. We waren op zoek naar het hoofd en het lichaam van Johan van Oldenbarnevelt. Vierhonderd jaar eerder was hij in opdracht van prins Maurits van Oranje onthoofd. Omdat natuurlijk voorkomen moest worden dat de raadpensionaris een martelaar werd, vond Maurits de kelders onder de Hofkapel geschikt om hem weg te stoppen. Het moment dat ik dicht bij de plek kwam die bedoeld was om gesloten te blijven, was bijzonder.’ 

Wat zag u? 

‘Na een wandeling door een dertiende-eeuwse keldergang aan de hand van een ambtenaar die ons voorging, kwamen we in een kamertje bij een groot luik. Daardoor klom ik via een trapje in mijn goede pak door het stof door een verborgen kruipruimte. Aan het einde kon ik door een gaatje in de oude grafmuur de grafkelder inkijken. Door de geur, de omgeving en de kou beleefde ik een historische sensatie. Al zag ik niet erg veel.’  

Hoe kwam u daar met Mark Rutte?  

‘Al jaren had ik in de Kamer aandacht gevraagd voor de resten van Van Oldenbarnevelt. Tevergeefs. Tot ik onverwacht steun kreeg van de toenmalig premier. Tijdens een debat over de begroting van de koning, ging Rutte in op mijn voorstel om tijdens de verbouwing van het Binnenhof te kijken of we zijn resten nog konden vinden. Rutte roemde toen Van Oldenbarnevelt als Nederlands grootste staatsman. Omdat de grafkelders van de voormalige Hofkapel alleen toegankelijk waren vanuit het ministerie van Algemene Zaken had hij me uitgenodigd.’ 

Johan Huizinga noemt u ook in uw onlangs verschenen boek over de Moderne Devotie. 

‘Klopt, hij is eigenlijk een van de redenen dat ik dit boek over de Moderne Devotie ben gaan schrijven. Huizinga is natuurlijk een autoriteit, en hij is erg bepalend geweest voor de negatieve beeldvorming over de devoten. Hij had het over de “ernstige” mannen en de “gedweeë burgervrouwtjes”. Dat beeld van de stroming, die voor driekwart uit vrouwen bestond, is blijven bestaan. In de geschiedschrijving wordt de Moderne Devotie gezien als een opstapje naar de Reformatie. In de filosofie zien ze het wel als een belangrijke geestelijke beweging, maar de invloed ervan op beroemde denkers als Erasmus wordt ontkend. Het bestaat niet dat de grote filosofen zich door zulke eenvoudige mensen hebben laten beïnvloeden. Maar ik vind dat je het zelfstandig denken van Erasmus niet kunt verklaren zonder de Moderne Devotie erbij te betrekken.’ 

Waarom bent u zich in de Moderne Devotie gaan verdiepen? 

‘Het was een intellectuele hervormingsbeweging die vanaf de veertiende eeuw vanuit een Hanzestad als Deventer via grondlegger Geert Grote invloed heeft gehad op grote delen van Europa, op de Reformatie, op de Contrareformatie, en die kunstenaars heeft beïnvloed als Vincent van Gogh en Willem Kloos. Het waren gewone mannen en vrouwen, leken die niet wilden trouwen. Ze leefden in gemeenschap van goederen, dat heeft wel iets socialistisch.’ 

Moderne Devoten moeten autonome geesten zijn geweest, die zich niet conformeerden.  

‘Voor vrouwen was het een van de weinige mogelijkheden om zich intellectueel te ontwikkelen en economisch zelfstandig te zijn. Geld verdienden ze onder meer met het overschrijven van boeken. Het gaf ze relatieve vrijheid. Ze waren op zoek naar kennis, naar hun verhouding tot God en de wereld. In de vrouwengemeenschappen ging dat veelal via de mystiek. Ze zongen teksten van Hadewych om zich in een geestelijke toestand te brengen die hen ontvankelijk maakte voor kennis en inzicht.’ 

Lukt het u als oud-politicus om u te onttrekken aan de onstuimige politieke actualiteit? 

‘Ik vind het heerlijk om aan mijn keukentafel te schrijven. Ik ben onlangs hoogleraar Filosofie in Nederland geworden en nu bezig met een overzichtswerk van het denken in onze streken, van 950 tot 1950. Ik moet eerlijk zeggen: dat relativeert enorm.’