In Nederland zijn we van de bordjes. Die geven uitleg en context; excuseren het verleden en masseren het heden. Geen standbeeld met de geur van nationalisme ontkomt aan het messing monster. Natuurlijk heeft Coen een plaque, net als Van Heutsz, zodat we nog eens krijgen ingepeperd hoe malicieus ze zijn geweest.
Wie schetste dan ook mijn verbazing toen ik tijdens een recent bezoek aan de Portugese stad Porto langs een beeld liep van Infante Dom Henrique, in Nederland ook wel bekend als Hendrik de Zeevaarder – niet te verwarren met de Oranje met dezelfde bijnaam.
Daar staat hij dan op een verheven sokkel midden op een plantsoen dat ook naar hem is genoemd. Wijzend, zoals standbeelden uit de negentiende eeuw zo vaak deden. Dáár moest de natie heen, moedig voorwaarts en niet schromen. Heroïsche gemeenplaatsen verdringen zich aan zijn voeten, van trappelende paardenhoeven tot brullende leeuwenkoppen en strijdlustige vrouwen. Ze benadrukken met hun totale gebrek aan ironie zijn stavast en inzicht. Dom Henrique (1394-1460) was dan ook belangrijk voor Portugal.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Hij organiseerde ontdekkingstochten dan wel strafexpedities naar Noord- en West-Afrika en de Atlantische Oceaan. Dankzij hem werden Madeira, de Kaapverdische Eilanden en de Azoren Portugees. Hij wakkerde een reislust aan die zou zorgen dat de Portugezen niet lang na zijn dood de wereld zouden rondzeilen. Maar hij ontdekte ook dat Afrika rijk was aan een grondstof die de Portugese economie een explosie aan goud op snee zou opleveren: mensen. De Zeevaarder ontwikkelde de internationale slavenhandel als geen ander. Zonder Henrique was de VOC wellicht nooit op het idee gekomen om geketende Afrikanen naar Amerika te brengen.
Vandaar dat ik zocht naar een gegraveerd excuus. Een beetje uitleg dat het beeld negentiende-eeuws snobisme en cliché was, maar dat we nu letterlijk kanttekeningen zetten bij de man en zijn verrichtingen. Alleen vond ik niks. De toeristische dienst van Porto heeft alleen een bord geplaatst dat het gaat om een standbeeld uit 1900, gemaakt om de vijfhonderdste geboortedag van de man te herdenken. Met een schrikbarend gebrek aan punctualiteit in het 506de jaar na zijn geboorte geplaatst.
Als Nederlander verbaasde het ontbreken van die uitleg mij. En ik verbaasde me over die verbazing. De bordjes bij onze beelden zijn vaak weinig meer dan irritante opgeheven vingertjes. Veroordelingen van het verleden in het tribunaal van het heden. Toch ben ik er schijnbaar zo aan gewend geraakt, dat het mij treft als een bordje ontbreekt. Alleen had ik buiten de Portugezen gerekend, zag ik momenten later. Aan de zijkant van het beeld zaten twee jongens van Afrikaanse afkomst geanimeerd te praten. In de taal van Henrique, met zijn sokkel als rugleuning. En dat leverde meer perspectief op de geschiedenis dan welk bordje dan ook.
