• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 4/2019

    Voorpublicatie: De Gouden Rots – Willem de Bruin

    Het eerste saluut

    Door: Willem de Bruin

    Op 16 november 1776 beantwoordde de Nederlandse commandant op Sint-Eustatius de saluutschoten van een onbekend oorlogsschip. Deze groet kreeg later een groot gewicht: de Republiek zou daarmee als eerste de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten van Amerika hebben erkend. Maar was dat ook de bedoeling?

    De kruitdamp van de saluutschoten die in kleine wolkjes boven de baai hing, werd door de oostenwind langzaam de Caraïbische Zee op geblazen. Wat moest hij doen, vroeg Abraham Ravené, commandant van Fort Oranje, zich vertwijfeld af. Wat was de status van het schip dat zojuist bij het binnenlopen van de baai elf saluutschoten had gelost? En wapperde aan de mast nu de Britse vlag of niet? Dit was, concludeerde hij, een zaak voor de commandeur.

    Zo snel als hij kon liep hij naar het even buiten het fort gelegen woonhuis van zijn superieur. Johannes de Graaff, sinds negen weken gezaghebber van de West-Indische Compagnie op Sint-Eustatius en onderhorige eilanden, keek verbaasd op toen Ravené buiten adem binnenkwam en meteen van wal stak. Er was, vertelde hij, een schip binnengelopen, een tweemaster, ogenschijnlijk een koopvaarder, met een voor hem onbekende vlag in top, iets wat leek op de Britse vlag, maar dan met dertien strepen. Hij had het op de gebruikelijke wijze begroet door de vlag op het fort neer te halen, waarna het schip elf saluutschoten had afgevuurd. Dat had hem voor een acuut probleem geplaatst: met hoeveel schoten moest hij antwoorden? De Graaff antwoordde na een korte aarzeling: met twee schoten minder.

    Zo werd op 16 november 1776 op een klein Nederlands eiland geschiedenis geschreven toen ter begroeting van het eerste oorlogsschip dat onder de vlag van de Amerikaanse opstandelingen de vrijhaven bezocht negen saluutschoten klonken. Want over één ding waren de opstandige kolonisten in Amerika en de Britse regering het eens: met deze daad erkende de Republiek zo niet de jure, dan in elk geval de facto de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten van Amerika. Maar was dat ook de bedoeling geweest van De Graaff?
     
    Het schip in kwestie was de Andrew Doria en de vlag die de oorlogsbodem voerde was die van de dertien koloniën die zich een halfjaar eerder, op 4 juli 1776, onafhankelijk hadden verklaard van Groot-Brittannië. Het symbool van de nieuwe natie, de ‘Grand Union Flag’, was afgeleid van de Britse ‘Red Ensign’, de vlag die tot dat moment in de Britse koloniën werd gebruikt en die bestond uit een rood vlak met linksboven verkleind de vlag van het Verenigd Koninkrijk. Opperbevelhebber George Washington zou zelf hebben bedacht het rode vlak te verdelen in dertien horizontale rode en witte strepen, voor elke kolonie een. De Britse vlag in de linkerbovenhoek handhaafde Washington om aan te geven dat men zich ondanks alles nog altijd met het oude moederland verbonden voelde. Het was een simpele en goedkope manier om de eenheden van zijn net geformeerde leger van een herkenningsteken te kunnen voorzien. Op zee was dit nog belangrijker dan op het land; het moest voorkomen dat men per abuis werd aangezien voor een vijandelijk schip of een piraat.

    De gebeurtenis op 16 november 1776 zou de geschiedenis in gaan als de eerste begroeting van de Amerikaanse vlag door een vreemde mogendheid. Was dat wel zo? President Franklin D. Roosevelt had de woorden op de plaquette die hij in 1939 uit dank voor de steun van Sint-Eustatius aanbood zorgvuldig gekozen: ‘Here the sovereignty of the United States of America was first formally acknowledged to a national vessel by a foreign official.’ Met andere woorden, het betrof hier een oorlogsschip, uitgezonden door het Continental Congress, het voorlopig hoogste orgaan van de nieuwe republiek.

    Een paar weken eerder, op 27 oktober, zou in de haven van het Deense Saint-Croix reeds een saluut zijn gebracht aan een Amerikaans koopvaardijschip dat de vlag van de opstandelingen voerde. Volgens een brief van een verontwaardigde Britse getuige aan viceadmiraal James Young, de bevelhebber van de Britse vloot in het gebied, had het schip, varende onder de ‘Amerikaanse vlag’ een saluut van het fort ontvangen ‘alsof het een Engels of Deens schip was’. Aangenomen dat het om de Grand Union Flag ging, betrof het hier dus een koopvaardijschip, wat een belangrijk verschil was met de Andrew Doria.
     

    Er gelden regels voor het aantal saluutschoten; een fout is al snel een belediging

    In het najaar van 1775 had het Congres het Marine Committee opdracht gegeven een aantal schepen aan te schaffen die de basis zouden moeten vormen van een eigen marine. Een van de in totaal vijf schepen was de brigantijn Defiance, die werd omgedoopt in Andrew Doria. Het was een bescheiden tweemaster met een honderdkoppige bemanning en, na de ombouw tot oorlogsschip, voorzien van dertig kanonnen van klein kaliber. De kleine vloot had als eerste opdracht Britse oorlogsschepen uit de Amerikaanse kustwateren te weren, waar ze een voortdurende bedreiging vormden voor schepen die de rebellen van de broodnodige voorraden moesten voorzien.

    Verder stond het de commandant van het eskader vrij die acties te ondernemen ‘die het meest dienstbaar waren aan de Amerikaanse zaak’. Zo werd in maart 1776 een even spectaculaire als succesvolle aanval uitgevoerd op het Britse fort in Nassau op de Bahama’s, waarbij een grote voorraad wapens en munitie werd buitgemaakt. Op 17 oktober van dat jaar verliet de Andrew Doria, onder bevel van kapitein Isaiah Robinson, Philadelphia met als opdracht een lading munitie en andere militaire voorraden op te halen in Sint-Eustatius.
     
    Op 16 november voer de Andrew Doria als eerste Amerikaanse oorlogsschip met de Grand Union Flag wapperend van de fokkenmast en het rood-wit-blauw van de Republiek aan de grote mast de Oranjebaai binnen. De begroeting van schepen, in het bijzonder oorlogsschepen, luisterde nauw. Er golden sinds jaar en dag een reeks geschreven en ongeschreven regels aangaande het aantal saluutschoten waarop men over en weer recht had. Een verkeerd gebaar kon al snel worden opgevat als een belediging van het betreffende land. Het saluut van een oorlogsschip diende altijd ‘schot voor schot’ te worden beantwoord, maar in het geval van een koopvaardijschip telde het contrasaluut altijd twee schoten minder. Anders dan bij koopvaardijschepen, waarvan de begroeting bij een bezoek aan een vreemde haven vooral een kwestie van beleefdheid was, gold een saluut aan een oorlogsschip ook als een saluut aan – en impliciete erkenning van - het land waarvan het de vlag voerde.

    Al vanaf het begin van de onafhankelijkheidsoorlog was Sint-Eustatius een belangrijke schakel in de bevoorrading van de opstandelingen. Amerikaanse schepen waren dan ook geen onbekende verschijning in de Oranjebaai. Het betrof hier steeds koopvaarders die wapens en munitie kwamen halen in ruil voor producten uit de toen nog Britse koloniën. Onder welke vlag deze schepen voeren is niet bekend. Het incident in Saint-Croix suggereerde dat de Grand Union Flag al snel ook door koopvaardijschepen werd gebruikt. Dat was echter nog geen regel. Naast de Red Ensign, de vlag die alle Britse schepen – dus ook in de Amerikaanse koloniën – voerden, gebruikten de opstandelingen vóór de introductie in 1777 van de nu zo bekende ‘Stars and Stripes’ een grote variëteit aan vlaggen om zich van hun tegenstander te onderscheiden. De vlag die Ravené in verwarring bracht, was de eerste vlag van de gezamenlijke koloniën en werd vanaf begin 1776, dus nog vóór het uitroepen van de onafhankelijkheid, door zowel het leger als de marine van de opstandelingen gebruikt.
     
    Dat de dertien koloniën zich inmiddels officieel hadden afgescheiden van Groot-Brittannië zal ook op Sint-Eustatius bekend zijn geweest. Dat betekende niet dat Ravené al kon weten welke vlag de nieuwe natie voerde. Het staat vast dat de Andrew Doria het eerste oorlogsschip was dat na het uitroepen van de onafhankelijkheid op 4 juli 1776 Sint-Eustatius aandeed en het is dus goed mogelijk dat Ravené toen ook de vlag voor het eerst zag. Kon hij weten dat het een oorlogsschip was? De Andrew Doria was een omgebouwd koopvaardijschip en dat kan verklaren dat Ravené onzeker was over de status van het schip.

    Die twijfel zal De Graaff op zijn beurt hebben gestimuleerd het zekere voor het onzekere te nemen. De commandeur zou zich daarom, toen de Britse regering genoegdoening eiste, verdedigen met het argument dat hij niet meer had gedaan dan de beleefdheidsregels bij de begroeting van een buitenlandse koopvaarder in acht nemen.

    De houding van De Graaff tegenover de Amerikaanse Revolutie was op z’n minst dubbelzinnig, maar het is twijfelachtig of hij zijn in een oogwenk gegeven bevel aan Ravené bedoelde als erkenning van de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten. Daartoe was hij door de WIC noch de regering in Den Haag, die nog helemaal niet toe was aan erkenning, gemachtigd. Bezien vanuit zijn positie als commandeur van Sint-Eustatius had De Graaff daar op dat moment ook weinig mee te winnen, omdat het de Britse marine zou hebben gestimuleerd nog fanatieker dan voorheen te proberen de wapenzendingen te onderscheppen.

    Meer voor de hand liggend was dat hij de lucratieve smokkelhandel met de Amerikaanse opstandelingen juist wilde veiligstellen en hen daarom graag welkom heette – als handelspartners, niet als vertegenwoordigers van een onafhankelijke staat. Dat De Graaff van twee walletjes probeerde te eten bleek uit het feit dat hij, nadat duidelijk was geworden wat de status van de Andrew Doria was, er geen probleem in zag de commandant van het oorlogsschip officieel te verwelkomen. ‘Robertson werd met alle egards door de gouverneur ontvangen. Het werd door de vooraanstaande inwoners als een voorrecht beschouwd aan de kapitein te worden voorgesteld,’ schreef Abraham van Bibber, agent van de staat Maryland op Sint-Eustatius, aan het thuisfront.
     
    Voor de Amerikaanse opstandelingen werd De Graaff de man die als eerste vertegenwoordiger van een Europese mogendheid de onafhankelijkheid van hun republiek erkende. In de ogen van Londen stond de commandeur voor de onbetrouwbaarheid van de Nederlanders, die met de mond verzekerden geen wapens meer te zullen leveren aan de opstandige kolonisten, maar daar in de praktijk gewoon mee doorgingen.

    Johannes de Graaff was ten tijde van het incident met de Andrew Doria nog maar kort in functie. Weinig mensen waren echter beter ingevoerd dan hij. De Graaff was al ruim twintig jaar secretaris van het eilandbestuur toen hij op 5 september 1776 werd benoemd als opvolger van commandeur Jan de Windt jr., die de post meer dan twintig jaar had bekleed. Het was tijdens de ambtsperiode van De Windt dat de Britse kolonisten in Noord-Amerika in opstand kwamen en, toen Groot-Brittannië probeerde te verhinderen dat zij werden bevoorraad, Sint-Eustatius als sluiproute gingen gebruiken.

    De Britse hoop dat hun protesten de Republiek ertoe zouden bewegen een opvolger te benoemen die de wapensmokkel aan banden zou leggen, bleek ijdel. De Graaff was net als De Windt afkomstig uit de kleine kring van families die al generaties lang het bestuur van Sint-Eustatius en de andere Bovenwindse Eilanden domineerden. Zij kwamen elkaar tegen in de eilandraad, de kerkenraad, bezaten de belangrijkste plantages en controleerden een groot deel van de – legale en illegale - doorvoerhandel.
     

    ‘Nederland moedigt Britse onderdanen aan tot weerspannig gedrag jegens hun moederland’

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen