Home Dossiers Tweede Wereldoorlog Vergelijkingen tussen de avondklok en spertijd gaan nauwelijks op

Vergelijkingen tussen de avondklok en spertijd gaan nauwelijks op

De avondklok tijdens de coronapandemie riep associaties op met de ‘spertijd’ in de Tweede Wereldoorlog. Volgens historicus Robin te Slaa gaat die historische vergelijking nauwelijks op. ‘In beide gevallen wordt de vrijheid van burgers beperkt, maar daar houdt de overeenkomst dan ook op.’

Avondklok krantenbericht

Teun Willemse

Redacteur

Gepubliceerd op: 14 januari 2021

Update 3 juli 2026

Hitler in de Tweede Wereldoorlog
Dossier Tweede Wereldoorlog Bekijk dossier

Toen het kabinet een avondklok overwoog om het aantal coronabesmettingen in te dammen, werden er in het parlement en de media parallellen getrokken met het nachtelijk uitgangsverbod voor burgers tijdens de Duitse bezetting.

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.

Geschiedenis van de avondklok

In de negentiende eeuw had de ‘avondklok’ nog een heel andere betekenis. Het was een oproep tot het geloof door ’s avonds de kerkklokken te luiden, weet NIOD-onderzoeker Johannes Houwink ten Cate. ‘Pas later werd het een term uit het arsenaal van de ordebeheersing door de overheid. De maatregel paste bij een beperkte staat van beleg, bijvoorbeeld als er onlusten dreigden.’ Volgens Houwink ten Cate gebruikten de Britten de avondklok regelmatig in hun koloniën en lichtten Nederlandse kranten het begrip daarom vaak toe met het Engelse woord ‘curfew’.

In de Tweede Wereldoorlog voerde de Duitse bezetter de spertijd in Nederland in om verzetsactiviteiten te dwarsbomen of te bestraffen. Tussen middernacht en vier uur ’s ochtends moesten burgers binnenblijven. Naarmate de oorlog vorderde, ging het straatverbod steeds vaker gepaard met verduistering om geallieerde vliegtuigen het bombarderen onmogelijk te maken. ‘Na de oorlog werd de associatie van de spertijd met de gehate bezetting steeds sterker’, vertelt Houwink ten Cate. ‘De term ‘spertijd’ werd vervangen door ‘avondklok’ door het Militair Gezag. Voormalige illegale bladen als Het Parool en De Waarheid reageerden daar zeer tevreden op.’

Associaties met de bezetting

Toen de regering tijdens de coronacrisis een avondklok invoerde, werden er allerlei associaties gemaakt met de bezetting. Maar de doeleinden en omstandigheden waren totaal verschillend, stelt historicus Robin te Slaa. ‘Tijdens de oorlog was het een maatregel tegen de wil en het belang van het volk. Het openlijk protesteren tegen de spertijd of het overtreden daarvan werd vaak op draconische wijze bestraft. Een avondklok om coronabesmettingen te voorkomen, is een maatregel die wordt genomen door de regering van een democratische rechtstaat. In tegenstelling tot de spertijd gebeurt het in het belang van de bevolking en volksgezondheid.’

Bovendien nam de regering de wensen en gevoelens van burgers in acht bij het instellen van een avondklok. ‘Elke burger en volksvertegenwoordiger mag publiekelijk kanttekeningen plaatsen bij het nut van de maatregel, zonder dat daar sancties van de overheid tegenover staan.’ Bij deze historische vergelijking vallen dus vooral de fundamentele verschillen op. ‘Het maken van vergelijkingen is voor historici vaak nuttig en kan – uiteraard met erkenning van wezenlijke verschillen – verhelderend werken. Het gelijk willen stellen van de avondklok met de spertijd tijdens de bezetting vertroebelt echter meer dan het verklaart.’ De discussie rondom de avondklok toont volgens Te Slaa ook aan hoe selectief het collectieve geheugen vaak werkt: ‘ De kinderbijslag werd door de Duitsers in 1941 ingevoerd, maar niemand heeft deze associatie nog.’

Dossier Tweede Wereldoorlog

Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Recensie

De Tweede Wereldoorlog transformeerde Azië

Voor Aziaten was de Tweede Wereldoorlog misschien wel ingrijpender dan voor Europeanen, bewijst sinoloog Hans van de Ven. Al langer klinkt er kritiek op onze nogal eurocentrische blik op de Tweede Wereldoorlog. De oorlog in China die in 1937 al begon, de hongersnoden in Bengalen en op Java en militaire operaties zoals het Japanse offensief...

Lees meer
Willem Wilbrink
Willem Wilbrink
Nieuws

Het onbewezen Dachau-verleden van Willem Wilbrink

Willem Wilbrink is een stokoude man die regelmatig in de media en bij oorlogsherdenkingen wordt uitgenodigd als oud-kampgevangene en verzetsheld. Volgens eigen zeggen heeft hij in het concentratiekamp Dachau veertig mensen het leven gered. Hans Vogelzang wilde meer weten over dit bijzondere verhaal en ging op zoek naar ondersteunend bewijs in kampmemoires en archieven. Maar...

Lees meer
Goring wordt bevraagd tijdens de Neurenberg processen
Goring wordt bevraagd tijdens de Neurenberg processen
Artikel

Het Proces van Neurenberg: hoe oorlog een misdaad werd

Europese landen willen een nieuw tribunaal oprichten dat Russische leiders moet vervolgen vanwege de agressieoorlog tegen Oekraïne. Tachtig jaar geleden werden in Neurenberg voor het eerst politieke en militaire leiders veroordeeld voor het voeren van een agressieoorlog. Sindsdien kijkt de internationale gemeenschap anders aan tegen militair geweld: het was geen recht meer, maar een misdaad....

Lees meer
Anti-oorlogsactivisten probeerden  de Dodenherdenking ook in 1969 te ontregelen
Anti-oorlogsactivisten probeerden  de Dodenherdenking ook in 1969 te ontregelen
Artikel

Anti-oorlogsactivisten probeerden de Dodenherdenking ook in 1969 te ontregelen

De bekladding van het Nationaal Monument op de Dam door vermoedelijk pro-Palestijnse activisten in de vroege ochtend van 4 mei is geen primeur. In 1969 besmeurden activisten niet alleen het Verzetsmonument in Utrecht met rode verf, maar lieten zij ook twee rookbommen afgaan tijdens de Dodenherdenking. Destijds was het Amerikaanse oorlogsgeweld in Vietnam de aanleiding...

Lees meer
Loginmenu afsluiten