Beatrice de Graaf:
‘Dat je van de geschiedenis niets kunt leren, is een geliefde uitspraak van snobistische historici die ontkennen wat de mensheid doorlopend doet: leren van het verleden, van miskleunen en successen. Ook door te stellen dat je niets van de geschiedenis kunt leren trek je in feite al een les. Wel een heel absurde overigens. Namelijk dat alles zich altijd op unieke wijze zou manifesteren. Dat is natuurlijk aperte onzin. Ezels stoten zich steeds weer aan dezelfde steen. Dat is juist een van de meest opvallende lessen van de geschiedenis.
Ons vakgebied is ontstaan als instrument voor machthebbers, regeringen en bureaucratieën die in de negentiende eeuw een nationaal besef en een nationaal geheugen wilden creëren. Dat de geschiedenis als discipline in de twintigste eeuw — na het extreem nationalistische en fascistische intermezzo van Derde Rijk-historici — is overgenomen door historici die juist de machthebbers kritisch willen volgen, neemt niet weg dat er nog steeds lessen worden getrokken.
Applied History is inmiddels vrijwel overal een impliciete, maar gangbare bezigheid geworden, behalve bij elitaire historici die zich als profeten hullen in een mantel van wijsheid en menen dat alleen zij de theeblaadjes van het verleden kunnen lezen. En dat het klootjesvolk zich maar met Libelle-biografieën en heldenverhalen moet bezighouden.’
Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.
Martin Sommer:
‘Tot voor kort dacht ik inderdaad dat geschiedenis ons niets te leren heeft. Het idee dat je alleen kunt weten waar je naartoe gaat als je weet waar je vandaan komt, vind ik nog altijd pedant. Toch ben ik gaan geloven dat gedegen geschiedenisonderwijs wel degelijk noodzaak is. Tegenwoordig kom je met vage gevoelens over achterstelling een heel eind. Mensen die maar wat bazelen worden op het schild geheven.
In mijn stad Haarlem werd onlangs een rapper, met artiestennaam Insayno, tot stadsdichter benoemd. Hij had zich ooit laten ontvallen dat “de behandeling van de concentratiekampen een lachertje is vergeleken met onze slavenhandel”. Het weerhield het stadsbestuur er niet van de “creatieve geest” te benoemen. Natuurlijk kwam er daarna meer modder boven. Over Anne Frank, die tenminste leuk in het centrum van Amsterdam woonde; over de aanslag in de Bataclan, die niet had plaatsgevonden. Binnen twee dagen was Isanyo stadsdichter-af.
Voor zowel de gesjeesde dichter als het stadsbestuur lijkt me een lesje geschiedenis geen luxe. Ik zou hun vooral het prachtige nieuwe boek van Auke van der Woud aanraden, getiteld Het landschap, de mensen. Dat begint met een beeldende uiteenzetting van de afschuwelijke armoede op de woeste gronden van Drenthe en Brabant. Verplichte kost voor iedereen die denkt dat ellende het alleenrecht van slaven was.’
Martin Sommer is historicus en journalist van de Volkskrant.
Eva Rovers:
‘We kúnnen veel leren van de geschiedenis, maar we doen dat zo weinig. Zoals Hegel zegt: “De geschiedenis leert ons dat mensen en regeringen nooit handelen naar de lessen die ze uit de geschiedenis hadden kunnen trekken.” We handelen blijkbaar pas wanneer we daartoe in het hier en nu gedwongen worden.
Zo hebben we in 1953 gezien wat er gebeurt als de dijken het begeven. Toch leven we nog steeds alsof de zee niet schrikbarend aan het stijgen is. We streven vrolijk eeuwige economische groei na, terwijl de Club van Rome in 1972 al waarschuwde dat er aan die groei echt wel grenzen zitten. Pas nu worden we wakker, omdat duidelijk is dat we nog maar een paar jaar hebben om te voorkomen dat Amersfoort aan zee komt te liggen.
Het goede nieuws is — en dat hebben we de afgelopen jaren in deze rubriek hopelijk kunnen laten zien — dat veel thema’s van alle tijden zijn: spanningen tussen generaties, pandemieën, rampen, ongelijkheid en conflict evengoed als bondgenootschappen, zingeving en het streven naar een rechtvaardige wereld. De geschiedenis biedt ons daarmee geen blauwdruk voor het nu, maar biedt ons als een wijze oude grootmoeder wel inzichten. Hoe we die vervolgens toepassen hangt af van onze bereidheid verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst.’
Eva Rovers is cultuurhistoricus en biograaf.
