Vrouwen maakten andere kunst dan mannen

In 1697 toerde tsaar Peter de Grote door de Republiek. Hij bracht ook een bezoek aan het atelier van Joanna Koerten aan de Herengracht in Amsterdam. Koerten was wereldberoemd vanwege haar prachtige papierknipkunst. Vrouwen als zij konden in de zeventiende eeuw een aanzienlijke status bereiken door zich te specialiseren in andere kunstvormen dan de schilderkunst. Als je ook naar die uitingen kijkt, komen meer vrouwelijke kunstenaars in beeld, zo blijkt uit een tentoonstelling in het Museum voor Schone Kunsten in Gent.

Vrouwen hielden zich op hoog niveau bezig met glasgravures, borduurkunst en botanische illustraties. Deze disciplines krijgen vaak het etiket ‘huisvlijt’, maar ze vereisten een jarenlange technische opleiding en kenden een grote afzetmarkt. Voor veel vrouwen vormden deze kunstvormen een weg naar financiële zelfstandigheid zonder dat zij hoefden te voldoen aan de strikte regels van de schildersgilden.

De Romeinse vrijheid. Door Johanna Koerten, 1697. Met sneetjes in het papier heeft ze deze afbeelding gemaakt van twaalf veldheren en heersers uit de Oudheid, die in medaillons zijn weergegeven rond de Vrijheid op de troon.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Bekijk de abonnementen Log in als abonnee

*Stilleven met kazen en rivierkreeften.* Door Clara Peeters, circa 1612-1621.

/*Rozen, zilverwinde, klaprozen en andere bloemen in een vaas op een vensterbank*. Door Rachel Ruysch, 1680. Ruysch en Judith Leyster zijn de beroemdste vrouwelijke schilders van de Nederlanden.

Onzichtbaar in de archieven

Veel artistiek werk van vrouwen werd verkocht onder de naam van hun vader of echtgenoot. Dat was een bewuste strategie. Het was duur om je als zelfstandige meester bij het Sint-Lukasgilde te registeren en bracht administratieve verplichtingen met zich mee. Door de productie binnen het huishouden onder één mannelijke naam te scharen, bespaarde de familie op belastingen en gildegelden. Hierdoor bleven vrouwen in de officiële archieven vaak onzichtbaar, terwijl zij in de praktijk substantieel bijdroegen aan de productie van een atelier.

*Twee meisjes als de heiligen Agnes en Dorothea*. Door Michaelina Wautier, circa 1650. Lang zijn werken van Wautier aan mannelijke schilders als haar broer Charles toegeschreven. Pas sinds het begin van deze eeuw worden ze als haar eigen producten erkend.

*Jonge vrouw die druiven aanneemt van een jongen*. Door Maria Schalcken, circa 1675-82. Ook van Maria Schalcken wordt vermoed dat sommige van haar werken bekend staan onder de naam van haar broer Godfried.

Vrouwen speelden in de kunstwereld ook andere rollen dan kunstenaar. Als ‘manager’ van het huishouden hadden ze een belangrijke functie in de kunsteconomie. In het vroegmoderne huishouden liepen woon- en werkruimte in elkaar over. Vrouwen runden de winkel, deden de boekhouding van het atelier en onderhielden contacten met leveranciers van kunstbenodigdheden.

Crucifix door Maria Faydherbe, circa 1625-1650. De Mechelse Faydherbe heeft op dit houten beeldje haar naam gezet.

Textiel was goud waard

In de zeventiende eeuw kon een technisch perfect uitgevoerd kant– of borduurwerk soms meer opbrengen dan een olieverfschilderij. De hoge prijs werd mede bepaald door de kostbare materialen, het aantal arbeidsuren en de internationale vraag naar fijn textiel uit de Zuidelijke en Noordelijke Nederlanden.

Huwelijkswaaier in Brusselse kloskant, eerste kwart van de achttiende eeuw.

Maria Sibylla Merian

Een vrouwelijke ondernemer in de kunsten is Maria Sibylla Merian. Zij was een onafhankelijke zakenvrouw: ze deed wetenschappelijk onderzoek, gaf haar eigen boeken uit en dreef handel in natuurhistorische objecten. Merian financierde haar eigen overzeese expedities naar Suriname en wist haar werk internationaal te verkopen.

Zelfportret door Judith Leyster, circa 1630. Leyster is in haar tijd de beroemdste vrouwelijke schilder. Toch ontkomt ook zij na haar dood niet aan de vergetelheid. Haar volledige oeuvre is toegeschreven aan mannelijke collega’s. Rond 1900 is ze herontdekt.

Daarnaast waren vrouwen actief op de kunstmarkt als kopers, opdrachtgevers en verzamelaars. Ze bepaalden thuis vaak de inrichting van het interieur en kochten daarvoor schilderijen, textielkunst en luxeobjecten. Weduwen hadden de meeste vrijheid om te handelen: zij mochten vaak het atelier van hun overleden echtgenoot voortzetten en zelfstandig contracten tekenen. Hoewel de wet getrouwde vrouwen beperkte, vonden zij een uitweg door op te treden als gevolmachtigden in het familiebedrijf. Zo speelden vrouwen op tal van manieren een grote rol in de kunstwereld.

*Man die een vrouw geld aanbiedt*. Door Judith Leyster, 1631. De vrouw concentreert zich op haar naaiwerk en negeert ogenschijnlijk de avances van de man: sommige kunsthistorici zien dat als teken van vrouwelijke zelfstandigheid en verzet.

Tentoonstelling Gent

Dit beeldessay is gebaseerd op de tentoonstelling Onvergetelijk. Vrouwelijke kunstenaars van Antwerpen tot Amsterdam, 1600-1750, die tot 31 mei te zien is in het Museum voor Schone Kunsten in Gent. De tentoonstelling werd gemaakt in samenwerking met het National Museum of Women in the Arts in Washington.