Indonesië droomt van een nieuwe hoofdstad: Nusantara

Tegenwoordig is Indonesië voor 90 procent islamitisch. Maar eeuwenlang was de archipel in handen van boeddhistisch-hindoeïstische vorsten, die over een nog groter gebied heersten: Nusantara. De omvang van hun rijk en hun culturele glorie inspireert Indonesiërs nog altijd.   

Indonesië bouwt een nieuwe hoofdstad, Nusantara. Een naam die staat voor de gehele Indonesische archipel, een gebied dat groter is dan het huidige Indonesië. President Soekarno verklaarde al in de jaren zestig dat Maleisië en Nieuw-Guinea er ook bij hoorden. Daarmee greep hij terug op de geschiedenis van Majapahit, een oud hindoe-boeddhistisch rijk uit de dertiende eeuw.  

Sinds de vierde eeuw bestonden er in deze regio al  hindoe-boeddhistische koninkrijken. Door de komst van Indiase handelaren en geestelijken hadden Indiase religies, talen en culturen er voet aan de grond gekregen. Van die koninkrijken was Majapahit het grootste en het rijkste.  

Het was de directe opvolgersstaat van het Oost-Javaanse koninkrijk Singhasari. De eerste vorst daarvan was de mythische Ken Arok, die begin dertiende eeuw aan de macht kwam en de stad Singhasari stichtte. De stad groeide uit tot een machtig koninkrijk op Oost-Java. De vorsten van dat rijk wilden hun invloed ook doen gelden op Bali, Sumatra, Kalimantan, Sulawesi en de Molukken. Ze kwamen daardoor in aanvaring met  Kublai Khan, de grootkan van de Mongolen en keizer van China. Hij eiste dat Singhasari hem als opperheer zou erkennen. Na de nodige conflicten wist het rijk de Chinezen te verjagen en herrees het uit de as als Majapahit. 

Majapahit was in veel opzichten de voortzetting van Singhasari, maar met een nieuwe hoofdstad: Trowulan.  

Majapahit en andere middeleeuwse rijken in Zuidoost-Azië worden ‘mandala’s’ genoemd, Sanskriet voor cirkel. In hindoeïsme en boeddhisme is een mandala een geometrische voorstelling van de kosmos, een centrum met concentrische circkels die een symbool vormen van orde en harmonie. Historici gebruiken deze term voor rijken als Angkor (Cambodja), Aytthaya (Thailand), Champa (Zuid-Vietnam) en Majapahit die geen vaste grenzen kenden. Hun macht straalde vanuit het hof naar omliggende gebieden. Soms overlapten de cirkels elkaar. Sommige lokale vorsten waren vazal van meerdere mandala’s tegelijkertijd en betaalden tribuut aan verschillende hoven. Het model lijkt op het feodalisme, maar is losser georganiseerd vanwege dubbele loyaliteiten en het ontbreken van duidelijke territoriale grenzen. Dat maakte mandala’s flexibeler, maar ook kwetsbaarder. 

De mandala Majapahit functioneerde – net als de latere hindoekoninkrijken op Bali – als een theaterstaat. De macht werd niet bepaald door bureaucratie of territoriale controle, maar door rituelen. Het paleis gold als microkosmos, elke ceremonie herhaalde de schepping en bevestigde de rol van de god-koning als middelpunt. In deze rituele en ceremoniële opvoering kreeg de samenleving haar vorm. Vazalvorsten, de adel, de priesters en het volk herkenden hun plaats in de hiërarchie. De staat was letterlijk een toneel waarop macht werd opgevoerd.  

Majapahit had een strategische locatie. Het eiland Java ligt in de Ring van Vuur, waardoor het eiland bezaaid is met vulkanen. Hun as maakt de grond uitzonderlijk vruchtbaar, wat leidde tot rijke rijstoogsten en een hoge bevolkingsdichtheid. Dankzij deze overvloed kon Majapahit intensief handelen met andere eilanden. Uit de Molukken kwamen specerijen die werden verhandeld tegen luxegoederen uit China. Ook handelde Majapahit met Ayutthaya, Champa en India. Een belangrijke schakel in dit netwerk was de havenstad Tuban, waar landbouwoverschotten en exotische producten samenkwamen. 

Dat Majapahit een wereldrijk werd was vooral te danken aan Gajah Mada, bijgenaamd de olifantengeneraal, de mahapatih (eerste minister) van het rijk in de veertiende eeuw. Hij wilde de hele Indonesische archipel onder heerschappij van Majapahit brengen. Over Gajah Mada is weinig bekend. Volgens sommige bronnen begon hij zijn loopbaan als commandant van de elitewacht die de koningen van Majapahit beschermde. Het koninklijk hof van Majapahit was een politieke slangenkuil, toch wist Gajah Mada op te klimmen tot eerste minister.  

Eerst consolideerde hij de macht van Majapahit over Oost-Java. In 1343 veroverde hij Bali. Daarna breidde het rijk zijn macht uit over de oostelijke eilanden. Halverwege de veertiende eeuw strekte de invloed van Majapahit zich uit van het Maleisische schiereiland tot de kop van Nieuw-Guinea. De andere eilanden betaalden tribuut, maar behielden hun eigen vorsten – zo werkte het mandalamodel. Alleen Oost-Java en Bali stonden onder directe controle van de koningen van Majapahit.  

Gajah Mada diende van 1328 tot 1350 onder koningin Tribhuwana Wijayatunggadewi, een moeilijke naam die elk Indonesisch kind op school uit zijn hoofd moet leren, en daarna onder haar zoon koning Hayam Wuruk. Onder deze koning beleefde Majapahit een gouden tijdperk. De glorie van Majapahit werd bezongen door hofdichter Mpu Prapanca in de Nagarakertagama. Dit op gedroogde bladeren geschreven dichtwerk zou pas in 1894 worden ontdekt. Koning Hayam Wuruk maakte een grand tour door Java en voerde in elke plaats religieuze rituelen uit, die door Mpu Prapanca tot in detail werden beschreven. 

Hayam Wuruk was dol op theater. Hij trad op als beschermheer van de kunsten en was zelf een begaafd danser. Aan het hof werden buitenlandse gasten vermaakt met de wayang topeng, een gemaskerde dans begeleid door gamelanmuziek, die nog steeds in Indonesië wordt beoefend. In deze dansen worden verhalen uit de Javaanse folklore uitgebeeld, onder andere over prinsen en prinsessen die op zoek waren naar de liefde van hun leven.  

Maar het liefdesleven van Hayam Wuruk ging helaas niet over rozen. Hij wilde een huwelijk aangaan met een prinses van het koninkrijk Sunda op West-Java, dat buiten de invloedssfeer van Majapahit was gebleven. De prinses, haar vader en hun gevolg reisden vol verwachting naar Majapahit, denkend dat zij koningin zou worden. Maar de machtige minister Gajah Mada had andere plannen: hij zag het huwelijk als een kans om Sunda te onderwerpen. De prinses zou geen koningin worden, maar slechts een bijvrouw. Dit leidde tot een felle ruzie. De koning van Sunda voelde zich diep beledigd en koos voor de strijd, maar zijn kleine gezelschap werd door het Majapahit-leger afgeslacht. Diep bedroefd en beledigd pakte de prinses een kris en nam haar eigen leven. Ze verkoos de dood boven de pijn en de schande.  

Dankzij dit bloedbad van Bubat zou Sunda niet integreren met de rest van Java. Het leidde tot animositeit met Sunda, die nog steeds bestaat. Volgens een hardnekkig stereotype hebben Javaanse families nog liever dat hun dochter trouwt met een Hollander dan met een Sundanees.  

De dood van Hayam Wuruk in 1389 was het begin van het einde voor Majapahit. Er volgde een opvolgingscrisis die uitmondde uit in een oorlog, waardoor het centrum ernstig aan gezag inboette. Lokale heersers gingen steeds meer hun eigen gang, waardoor de mandala Majapahit in de vijftiende eeuw van binnenuit verbrokkelde. Ook de verspreiding van de islam door islamitische handelaren verzwakte het rijk. De Majapahit-koningen tolereerden de islam, want dat was goed voor de handel. Maar de filosofie van de islam stond haaks op die van het mandala-ideaal. Volgens de islam is er maar één god: Allah. Die notie ondermijnde de religieuze legitimiteit van de god-koningen.   

Van cruciale invloed was het sultanaat van Malakka, dat vanaf ongeveer 1400 de zeestraat tussen Sumatra en het Maleisische schiereiland controleerde. De sultans van Malakka werden gesteund door de Chinese Ming-keizers, die op deze manier de macht van Majapahit ondergroeven. Vazalstaten van Majapahit gingen zich richten op Malakka en gingen over tot de islam. Ook op Java kreeg de islam steeds meer aanhangers, vooral in de kustgebieden.  

In 1475 werd op Midden-Java het sultanaat Demak gesticht, het eerste islamitische sultanaat op Java. Aanvankelijk was Demak een vazal van Majapahit, maar dat duurde niet lang omdat het hindoe-boeddhistische rijk in rap tempo verzwakte. Rond het jaar 1527 veroverde het sultanaat Demak de hoofdstad Trowulan. Toch betekende dit niet het einde. Veel hindoeïstische edelen waren sinds de burgeroorlog van 1478 naar Bali gevlucht, waar tot vandaag de dag de ritualistische Majapahit-tradities worden voortgezet.  

Daarnaast spelen Singhasari en Majapahit een belangrijke rol in het Indonesische nationalistische narratief. De legende van Ken Arok en het Nusantara-ideaal van Gajah Mada kent ieder schoolkind. Het veertiende-eeuwse Javaanse epos Sutasoma van Mpu Tantular heeft ten slotte het Indonesische motto ‘Bhinneka Tunggal Ika’ – eenheid in verscheidenheid – opgeleverd. Tantular pleitte in zijn heldendicht voor vrede tussen hindoeïsme en boeddhisme. Indonesië is tegenwoordig voor 90 procent islamitisch, maar erkent daarnaast vier andere religies: katholicisme, protestantisme, hindoeïsme en boeddhisme.