De Verlichting veranderde Europa onherkenbaar. Op 6 maart organiseert Historisch Nieuwsblad een collegedag over deze belangrijke periode. Vier kenners spreken over de filosofie, wetenschap en de mentaliteit van de achttiende eeuw: ‘De Verlichting was meer dan een verzameling ideeën.’
Een van de sprekers is Inger Leemans, hoogleraar Cultuurgeschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Zij zal een college geven over de wisselwerking tussen de Verlichting en het culturele leven van gewone Europeanen: ‘De Verlichting was meer dan een verzameling ideeën. Ze hing nauw samen met grote veranderingen in het dagelijks leven van mensen. Neem de rol van cultuur. Van oudsher was cultuur een representatie-instrument van de machthebbers – denk aan grote paleiscomplexen als Versailles. Tijdens de Verlichting kwam daar verandering in. Cultuur ging de markt op. Iedereen die het kon betalen, kon ervan genieten. Mensen maakten uitstapjes; ze gingen bijvoorbeeld gezellig een avondje naar het theater om een leuke voorstelling te zien. Theaters dienden ook als plaats om te discussiëren en debatteren.’
Bovendien kwam tijdens de Verlichting de nadruk te liggen op andere gevoelens dan daarvoor. Op empathie bijvoorbeeld: ‘Wanneer een veroordeelde op het schavot stond, vond men dat verschrikkelijk, omdat zo iemand doodsangsten uitstond. Zo werd de weg vrijgemaakt voor ideeën over mensenrechten.’
De salon van Marie-Thérèse Rodet Geoffrin, geschilderd door Anicet Charles Gabriel Lemonnier
Wiep van Bunge, hoogleraar Geschiedenis van de wijsbegeerte aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, zal tijdens de collegedag spreken over verschillende opvattingen over het verloop van de Verlichting. ‘De traditionele opvatting luidt min of meer dat de Verlichting gematigd begon, aan het begin van de achttiende eeuw, met denkers als Locke in Engeland en Voltaire in Frankrijk. Sinds het begin van de jaren ’80 hebben sommige historici, onder wie Margaret Jacob en Jonathan Israel, dat idee op zijn kop gezet. Zij stellen dat de Verlichting niet gematigd begon, maar als een radicale aanval op de bestaande politieke en religieuze orde. Dat gebeurde volgens hen niet begin achttiende eeuw, maar halverwege de zeventiende eeuw, door denkers als Spinoza. In deze theorie maken Voltaire en Locke eerder deel uit van een tijdelijke en gematigde backlash tegen radicale Verlichtingsideeën, dan van een gematigd begin van de Verlichting.’
Spinoza woonde in de Republiek der Nederlanden, die volgens deze historici een centrale plek innam in de Verlichting. ‘Er zijn wel wat problemen met die lezing,’ vervolgt Van Bunge. ‘Wat Nederland betreft, is het opmerkelijk dat het gedachtegoed van Spinoza vanaf ongeveer 1700 lijkt te verdwijnen. Radicale ideeën keerden pas eind achttiende eeuw terug naar Nederland. Ze werden toen uit Frankrijk geïmporteerd.’
‘De “vonk” van het radicale Verlichtingsdenken kan aan het begin van de achttiende eeuw zijn overgeslagen naar Frankrijk. Maar ook daar laaide het radicale Verlichtingsdenken pas na 1750 weer op.’ Het is volgens Van Bunge dus maar de vraag in hoeverre er sprake was van continuïteit tussen Spinoza en de late achttiende eeuw.
Niek van Sas, hoogleraar Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, zal tijdens de collegedag vertellen over de politieke gevolgen van de Verlichting. ‘Dat de Verlichting een politiek karakter had, is voor veel mensen vanzelfsprekend. Maar soms wordt gezegd dat ze naar haar aard juist apolitiek was.’
Hoe zit dat dan met de revoluties in bijvoorbeeld Amerika en Frankrijk – kwamen die niet voort uit de Verlichting? ‘Dat is voor veel mensen maar de vraag’, legt Van Sas uit. ‘Het debat daarover gaat overigens al terug tot de tijd van de revoluties zelf. Zoals bekend kreeg de Franse Revolutie op een gegeven moment een erg bloederig karakter. Daar schrokken mensen van. Sommige Verlichtingsdenkers, die destijds nog in leven waren, distantieerden zich van wat er toen gebeurde.’
Collegedag Verlichting
Vrijdag 6 maart 2015
Tijd: 09.00-17.00 uur
Aanvang colleges: 09.30 uur
Koninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdam
Entree: abonnees € 69,95, niet-abonnees € 89,95
Inbegrepen: welkom met koffie/thee, 4 colleges en lunch
Meer informatie en kaartjes
