Op het eind van ieder jaar verschijnen lijstjes met terugblikken. Wat was het hoogte- en dieptepunt et cetera. Als iets ons bijblijft van 2021, is dat één enkel besluit het levensgevoel van een bevolking kan laten kantelen: toch weer een lockdown, toch weer de kids eerder thuis, toch weer geen uitgebreid familiediner, feestjes en partijtjes met Kerst. Geen grote structurele ontwikkelingen, maar één dag kan het verschil maken.
Wat rest ons anders dan terug te bladeren in de tijd? En mee te voelen met andere historische kantelmomenten, toen het over meer ging dan wel of niet uit eten kunnen. Neem nu de jaarwisseling van 1813-1814. Na de dramatische terugtocht uit Rusland in 1812 en de verloren Slag bij Leipzig in oktober 1813 zette Napoleon alles op alles om opnieuw een Grande Armée te mobiliseren. Kanselier Klemens von Metternich was niet gerust op de geallieerde tegenmacht. Hij was achter de schermen al bezig om met Napoleon opnieuw een soort compromisvrede uit te onderhandelen. Maar het was de Pruisische generaal Gebhart von Blücher die 19 oktober 1813, met zijn blik op de talloze gevallen soldaten en kermende gewonden in en rond Leipzig, opriep om door te gaan, ‘en pas vrede te sluiten als we in Parijs zijn aangekomen’. Tsaar Alexander I sloot zich erbij aan en gaf de doorslag: op 21 december 1813 bereikten zijn troepen in de jacht op Napoleons legers de Rijn, de grens met het Franse Rijk. ‘Strijders!’ zo riep hij zijn troepen op. ‘Jullie moed heeft jullie van de oevers van de Oka naar de oevers van de Rijn gebracht.’ Nu was het tijd om het karwei af te maken. Tegen bedenkingen en allerhande praktische bezwaren in staken de kozakken tussen eind december en begin januari via zelfgemaakte vlotten en bruggen de Rijn over – en stonden zo in maart inderdaad aan de oevers van de Seine.
Niemand had in december zo snel het einde van Napoleons heerschappij verwacht, Napoleon zelf het allerminst. Niet de berekeningen van de geallieerde militair strategen, niet de overwegingen van de diplomaten, of zelfs de ponden van de Britse geldschieters, maar de hartstocht van tsaar Alexander gaf die jaarwisseling de doorslag. ‘Mijn eigen bevrijding en verlossing vind ik in de verlossing van Europa,’ zo verklaarde hij. Tegen alle geopolitieke rivaliteiten in gaf hij het geallieerde bondgenootschap nieuw elan. Kairos noemen we dat, zo’n kantelmoment dat al het oude op losse schroeven zet.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Soms zet één besmetting een keten van onheil in werking en bezegelt één persverklaring de ellende. De geschiedenis hangt aan elkaar van dat soort contingenties. Maar het kan dus ook omgekeerd: dat één persoon, één besluit juist verlossing brengt. Ik wens ons allemaal wat positieve kairos.
