Kharg, een verzameling kale rotsen en wat verdorde struiken, is ironisch genoeg het epicentrum van een geopolitiek steekspel tussen grootmachten als de VS, Israël en Iran. De reden? Het merendeel van de Iraanse olie stroomt via dit eiland de wereld in. Een strategische locatie die, indien gebombardeerd, de Iraanse economie decennia terug zou werpen. Donald Trump dreigt dan ook om het eiland volledig te vernietigen of te bezetten met Amerikaanse troepen. Maar ooit was ditzelfde eiland in handen van een andere macht: de VOC.
Dit artikel krijgt u van ons cadeau
Wilt u ook toegang tot HN Actueel? Hiermee leest u dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvangt u exclusieve nieuwsbrieven. Abonnee worden, kan al voor €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.
In een verleden dat nu bijna mythisch aandoet, heette het eiland Kareek en stond er een fort met de weelderige naam Mosselstein, genoemd naar de VOC-gouverneur-generaal Jacob Mossel. Destijds, in de zeventiende en achttiende eeuw, was de Perzische Golf een nieuwe markt voor de multinational. De Nederlanders kochten er zijde en parels – beide razend populair in Europa – en verkochten suiker uit de Indische archipel. Langs de Golf en soms zelfs in het Perzische binnenland verrezen comptoirs, handelsposten en factorijen om deze lucratieve handel te stutten.
De VOC was echter afhankelijk van plaatselijke machthebbers en moest concurreren met andere koloniale machten. Daarom probeerden ze een vesting te bouwen die de handel zou veiligstellen, een tactiek die eerder op Java en elders in Azië succes had gebracht. Na een mislukte poging op het onhoudbare en verzengend hete Kismus (nu Qishm), richtte de VOC haar blik op Kharg. Dit eiland, slechts vijf bij acht kilometer groot, leek ideaal: makkelijk te verdedigen en strategisch gelegen. Het was al snel veroverd en bezet door de Nederlanders.
In 1753 verrees daar fort Mosselstein. Het moest een knooppunt worden in de uitgestrekte handelsroutes van specerijen en zijde. Maar zoals vaak gebeurt, botste de visie met de economische realiteit. De opbrengsten kwamen niet overeen met de verwachtingen, de kosten stegen, en de dromen van welvaart vervlogen als rook in de woestijnwind. In 1766 viel het fort na een Perzische aanval in handen van Mir Mohanna, een man die in sommige bronnen een piraat heet te zijn, in andere een emir. Zonder noemenswaardige weerstand nam deze plaatselijke machthebber het eiland en zijn goedgebouwde fort in.
Met dit verlies vertrok de VOC definitief uit het Midden-Oosten. Ze hadden in deze regio nooit de dominantie bereikt die ze in Oost-Azië wel kenden. De concurrentie met de Portugezen en later de Britten was letterlijk moordend en de plaatselijke machthebbers bleken keer op keer onbetrouwbaar.
Het verhaal van Kharg is vooral een parabel van de veranderende aard van macht en invloed in de wereld. Waar de VOC ooit dacht de controle te hebben, bleek de realiteit weerbarstiger. De strategische ligging van het eiland maakte het tot een speelbal van internationale belangen en leidde tot hoge kosten en een afnemende meeropbrengst. Het is een les die Donald Trump wellicht ook nog gaat leren. Het is te hopen dat de resten van Fort Mosselstein zijn grenzeloze ambitie in het Midden-Oosten gaan overleven.
