De afgelopen weken stonden de kranten vol nieuws over oorlog en conflict, nieuwe schermutselingen rond de Straat van Hormuz, een opleving van piraterij in de Golf van Aden en de Indische Oceaan, en natuurlijk ook nog steeds de kill zone en de drone-aanvallen tussen Rusland en Oekraïne. Wat minder krantenkoppen haalde, was de reeks van aanslagen op onze netwerken. En dan heb ik het niet over terroristische acties, maar over de geleidelijke ondermijning, overbelasting en erosie ervan door toedoen van, ja, wat?
Eerst even de historische parallellen. Je zou kunnen stellen dat het Romeinse Rijk ten onder ging omdat de communicatielijnen – de legerwegen en de maritieme graanroutes – te lang, te slecht onderhouden en te onbeschermd waren. Het Mongoolse Rijk stortte in de veertiende eeuw juist ineen omdat het Yam-systeem van koeriersstations, paardenwissels en verharde routes zo goed werkte, dat de pestbacterie Yersinia pestis er in recordtempo doorheen joeg en dat grote aaneengesloten rijk aan de Zwarte Dood uitleverde.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
En historici wijten het uiteenvallen van het Ottomaanse distributienetwerk van handels- en belastingroutes aan de aanvallen van bandieten. Deze zogeheten Celali waren Anatolische boeren en huurlingen die zich in de steek gelaten voelden door de sultan en daarom zijn spreekwoordelijke boodschappers, de koeriers, overvielen of vermoordden.
Dit zijn voorbeelden van wat de antropoloog Joseph Tainter al in 1988 stelde in zijn studie over de Collapse of Complex Societies. Namelijk, dat beschavingen steeds complexere netwerken bouwen om problemen op te lossen. Dat levert aanvankelijk veel op, maar uiteindelijk komt er altijd een omslagpunt waarna de kosten de baten overstijgen, wat kan leiden tot een algehele crash. We denken vaak dat de ineenstorting gepaard gaat met oorlog en pestilentie, maar netwerken kunnen ook geleidelijk aan zichzelf verstikken.
Ik denk hierbij niet aan Russen die zeekabels doorknippen, maar aan de enorme achterstand in het onderhoud van A- en E-wegen door Europa. Aan bruggen, sluizen en tunnels die zelfs in ingenieursland Nederland niet meer veilig zijn, omdat er zo’n enorme achterstand in het onderhoud is opgelopen. Aan mijn eigen universiteit, die een paar dagen dicht ging omdat er ergens in de polder een datacentertje in de fik was gevlogen. Om nog maar te zwijgen over de riolering in Engeland, waar het vanwege privatisering en mismanagement regelmatig letterlijk de spuigaten uitloopt. En ik weet dat columns niet persoonlijk moeten zijn, maar ik zal niet ontkennen dat ergernis over de structureel toegenomen congestie op de ring van Berlijn mij dit keer de inspiratie bood.
Laat oorlog, crisis en polarisatie maar even voor wat ze zijn. Adopteer een stuk brug, sluis of snelweg – voordat uw beschaving door een netwerkinfarct zachtjes ineen zijgt.
