Hoe zag de vijftiende-eeuwse Italiaanse huwelijksmarkt eruit?
‘Die was competitief. Tijdens mijn onderzoek las ik over een moeder uit een welvarende familie die haar zonen aan goede matches wilde helpen en in de stad op zoek ging naar mogelijke bruiden. Ze noemt die bruiden mercatanzia: merchandise. Er waren drie bepalende factoren op de huwelijksmarkt: deugdzaamheid, geld en schoonheid of leeftijd. Als je niet meer mooi of jong was, moest je veel geld meenemen om dat te compenseren. Een leeftijd boven de twintig was al lastig.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Wat was de functie van de bruidsschat?
‘Vrouwen konden zich daarmee inkopen in de familie van hun man. In principe bleef een bruidsschat tijdens het huwelijk het bezit van de vrouw. Ze kon het bijvoorbeeld gebruiken om in haar levensonderhoud te voorzien als haar echtgenoot overleed, of om te hertrouwen. Ze kon de schat zelfs terugeisen als haar man economisch gezien een potje maakte van het huishouden, of als het huwelijk niet werd geconsummeerd. Maar in de praktijk probeerde de echtgenoot er zelf vaak aanspraak op te maken.’
Ging het altijd om geld?
‘Meestal nam de bruid ook een mooi versierde kist mee vol lakens, kleding en kostbare objecten. Die zogenoemde cassone werd in een processie naar haar nieuwe huis gedragen, een feestelijke gebeurtenis die bij het huwelijk hoorde. Maar geld was het belangrijkst. Nadat er over de hoogte van de bruidsschat was onderhandeld, werd deze vastgelegd in een verlovingscontract. In de Renaissance werd dat geld niet meer op de dag van het huwelijk of de consummatie overhandigd, daarvoor waren de bedragen te hoog geworden.’
Hoe kwam dat?
‘Families werden steeds rijker en gebruikten bruidsschatten om hun status te tonen. Gezinnen met dochters wilden zich graag inkopen bij belangrijke families, dus begonnen ze tegen elkaar op te bieden. Het werd een zichzelf aanjagend systeem, een beetje zoals de huizenmarkt van nu.
Het bestuur van Florence greep in 1425 in met een speciaal fonds, de Monte delle doti. Vaders konden geld beleggen om later een bruidsschat voor hun dochter te kunnen betalen. De echtgenoot had recht op de rente-inkomsten uit dat fonds, totdat daarmee de bruidsschat was afbetaald. Voor de stad was die regeling ook gunstig, want het was een extra geldpotje voor de overheid. Maar het leidde wel tot een bijzondere situatie: je kon gaan handelen met je bruidsschat. Het geld dat je nog niet uitbetaald had gekregen, kon je als onderpand gebruiken. Of je kon toekomstige rente-inkomsten verhandelen. Zo werden bruidsschatten een financiële markt op zich.’
Wat waren de gevolgen van de hoge bruidsschatten?
‘Het werd als een sociaal probleem gezien. Ook predikers maakten zich druk om de grote bedragen. Ze waarschuwden dat vaders angstig en bezorgd waren zodra er een dochter werd geboren, en dat families hierdoor verarmden. Een ander gevolg van de hoge bruidsschatten was dat veel vrouwen ongetrouwd bleven en het klooster in moesten. Velen deden dat tegen hun zin; sommigen probeerden te vluchten of vroegen de paus hun intrede ongedaan te maken. In 1552 woonde maar liefst een achtste van de Italiaanse vrouwen in een klooster. In een eeuw tijd was het aantal kloosters verdubbeld, net als het aantal nonnen.’
Marlisa den Hartog
(1992) werkt als docent middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Ze promoveerde in 2022 op gender en seksualiteit in de vijftiende en zestiende eeuw in Italië. In 2024 verscheen haar boek Seks in de Renaissance, standjes en standpunten in de tijd van Da Vinci (en wat we daar nu van kunnen leren).
