Willi Lages: een ‘groot, grijs insect’ dat op Joden joeg

De razzia van Velsen/Beverwijk neemt in de biografie van Lages door Sytze van der Zee slechts een alinea in beslag. Dat is begrijpelijk, want het was maar een van de vele misdaden die deze SD-chef heeft begaan. Als leider van Zentralstelle für jüdische Auswanderung in Amsterdam was Lages de voorafgaande jaren bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de deportatie van meer dan 70.000 Joden. Daarnaast waren onder zijn leiding honderden verzetsmensen opgepakt en gemarteld en waren ruim 500 van hen gefusilleerd. Hij was niet de karikaturale SS’er die met een zweep mensen vrachtwagens in ranselde, door het hoofd schoot of gevangenen eigenhandig martelde, maar iemand die het vuile werk graag aan anderen overliet. Je kunt hem inderdaad, zoals de ondertitel van deze biografie luidt, een ‘ceremoniemeester van de dood’ noemen.

Na de oorlog zou Lages uiteraard verklaren dat hij slechts bevelen had opgevolgd, dat hij ‘gewoon’ zijn werk had gedaan. Maar dat ‘werk’ had hij wel met bijzonder veel ijver en inventiviteit verricht. Bovendien was hij wel vaak aanwezig bij executies en moet hij op gevangengenomen verzetsmensen een angstaanjagende indruk hebben gemaakt. Een van hen omschreef hem later als ‘lang en schraal, met bleke kop, een soort levensgroot, grijs insect, voor de moffen zelf een gezicht om bang voor te zijn’.

Willi Lages (1901-1971) behoorde niet tot de ‘alte Kämpfer’, de nazi’s die al in de jaren twintig achter Adolf Hitler aan marcheerden. Door de beroerde economische situatie in het Duitsland van na de Eerste Wereldoorlog leek er voor deze zoon van een koopman in zuidvruchten geen toekomst in de handel weggelegd, zodat hij op 20-jarige leeftijd bij de politie solliciteerde. Hij was fel nationalistisch en tegen alles wat ‘rood’ was, maar pas toen Hitler aan de macht was, werd hij lid van de NSDAP. In oktober 1940 werd hij naar Nederland gestuurd, als hoofd van de Sicherheitspolizei en SD in Den Haag. Nadat de Duitsers volkomen verrast waren door de Februaristaking van 1941, werd Lages naar Amsterdam gestuurd om daar ‘orde op zaken’ te stellen.

Lages moest de openbare orde bewaren, het toen nog schaarse verzet vervolgen en vooral de deportatie van de Joodse bevolking organiseren. Van der Zee beschrijft uitvoerig hoe hij de leiders van de Joodse Raad manipuleerde en hen steeds liet geloven dat er voor een deel van de Joden nog uitwijkmogelijkheden waren, waardoor zij bleven meewerken aan de deportaties.

Wat voor mens Lages was blijft in deze biografie wat schimmig, maar door gebrek aan persoonlijk materiaal valt dat Van der Zee niet aan te rekenen. Bovendien, de kans dat de man behept was met een diep gevoelsleven lijkt uiterst gering. Hij leefde voor zijn werk en na een drukke dag op het SD-hoofdkwartier ging hij graag in burger de stad in om in het gezelschap van dames iets te drinken. Lages was een fanatieke dienstklopper die ervan overtuigd was dat ‘de vijand’ – of het nu gewapende verzetsstrijders of Joodse kinderen waren – vernietigd moest worden.

Geheel terecht werd Lages in 1949 ter dood veroordeeld, maar koningin Juliana kreeg gewetensbezwaren. Een notitie van haar die Van der Zee heeft opgediept lijkt erop te wijzen dat zij Lages’ bevelen om verzetsstrijders dood te schieten even erg vond als het optreden van het KNIL in Indonesië. Hoewel premier Willem Drees er niets voor voelde, werd in 1952 de doodstraf omgezet in levenslang. Samen met drie andere Duitse oorlogsmisdadigers werd Lages gedetineerd in de koepelgevangenis van Breda.

Totdat hij in 1966 terminale darmkanker leek te hebben. Toen werd zijn straf ‘onderbroken’, voor maximaal drie maanden, zodat hij thuis in Duitsland kon overlijden. Hij bleek al spoedig toch geen kanker te hebben en zou pas vijf jaar later sterven. De ‘strafonderbreking’ bleek dus gewoon vrijlating te zijn geweest. Mijn vader was ongetwijfeld niet de enige die hierdoor enkele maanden van slag was.

Openingsafbeelding: Willi Lages (rechts) overlegt tijdens zijn rechtszaak met zijn advocaat, 19 juli 1949.