Martelaren, dat waren toch christenen die vermoord werden door heidense Romeinen? Dat is helemaal niet zo zeker, stelt classica Adeline Koppius in haar proefschrift Martyrium en Persecutio, waarop ze onlangs promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam. Koppius leest antieke teksten over christelijke martelaren op een alternatieve manier: als verslagen van folteringen die christenen elkaar aandeden.
Historici debatteren al lang over de aard van christenvervolgingen in het Romeinse Rijk. Aan de ene kant zijn er christelijke auteurs die beweren dat Romeinen op flinke schaal christenen hebben gedood. Aan de andere kant ontbreken daarvoor duidelijke bewijzen in andere bronnen. Daarom is het de vraag of historici de christelijke teksten kunnen vertrouwen. Koppius stelt een opmerkelijke uitweg voor: lees de teksten op een heel andere manier dan gebruikelijk.
Meer historische context bij het nieuws? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Symbolische leeuwen
In christelijke teksten over martelaren staat niet wat er lijkt te staan, stelt Koppius. Meldt een tekst bijvoorbeeld dat martelaren voor de ‘leeuwen’ werden geworpen, dan gaat het over demonen waartegen de christen vocht, of mogelijk over martelwerktuigen waaraan ze zichzelf onderwierpen. En staat er dat ‘proconsuls’ christenen lieten martelen, dan waren dat geen Romeinse functionarissen, maar christelijke folteraars.
Het is een opmerkelijke lezing, maar een van Koppius’ promotoren, Olivier Hekster (Radboud Universiteit), noemt de interpretatie ‘historisch verdedigbaar’. Volgens hem laat het proefschrift zien dat het bewijs voor de vervolgingen veel minder overtuigend is dan vaak gesteld. ‘Maar dit is zeker niet het einde van de discussie over dit onderwerp.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Neem bijvoorbeeld het woord ‘martelaar’. Dat is afgeleid van het Griekse woord voor ‘getuigenis’, en Koppius stelt het voor in die betekenis te lezen. Ze legt uit: ‘Een martelaar was iemand die getuigde van het goddelijke mysterie. Daarvoor had hij of zij een lang pad van loutering doorlopen, in navolging van Christus. Het draaide erom los te komen van aardse zaken en van demonen, die altijd op de loer lagen.’
Bij die loutering kwam nogal wat geweld kijken: ‘Christenen die ervoor kozen, konden zich afzonderen van de samenleving, bijvoorbeeld door zich in een gevangenis te laten opsluiten.’ Daar konden ze worden gekweld door geloofsgenoten, met knuppels, pijnbanken of vuur. Wie dat doorstond, kon volgens Koppius de ‘bloeddoop’ ondergaan: op een ‘Dag van de Heer’ vol extreem geweld vocht de christen in extase tegen de eigen laatste demonen. Er was een grote kans dat de martelaar daarbij stierf, maar dan wel als een ware, gelouterde christen, met garantie op een eeuwig leven in het paradijs. Een vergelijkbare alternatieve lezing stelt Koppius voor als het gaat om grootschalige christenvervolgingen: als aangelegenheden van christenen onderling.
