Hoe bouw je een samenleving weer op na totale verwoesting?

Kollau is verbonden aan het culturele platform Autres Directions. ‘Onze projecten gaan vaak over de democratie en de afbraak daarvan,’ zegt zij, ‘maar dit keer vragen we ons af hoe de dingen die we nu aan het afbreken zijn, zijn opgebouwd na de Tweede Wereldoorlog. Nederlanders zien de jaren vijftig vaak als een saaie periode, met saaie mensen in saaie pakken, maar de naoorlogse wederopbouw is juist heel interessant.’

Hoe bouw je bruggen, wegen en steden weer op na een enorme crisis? En hoe herstel je de samenleving op moreel, psychologisch en rechtstatelijk vlak? Die vragen zijn door de oorlogen in Oekraïne en Gaza opnieuw relevant, zegt Kollau. ‘Behalve verwoesting is er in Oekraïne nu al sprake van wederopbouw. Kyiv spreekt met architecten en stedenbouwkundigen over hoe het land straks weer opgebouwd kan worden. En ngo’s delen boekjes uit aan kinderen over het verwerken van trauma’s: wat als je vader niet terugkomt van het front? Zo werkt Oekraïne ook al aan de wederopbouw van de mens.’

Door samen te werken met instanties in Italië, Polen en Roemenië biedt RECONSTRUCT een Europees perspectief op de periode vlak na de Tweede Wereldoorlog. ‘In Roemenië en Polen vinden ze het woord wederopbouw vreemd, want voor hen was dit het begin van de Sovjettijd. En omdat zij tijdens de oorlog aan de andere kant stonden, was deze periode voor de Italianen ook heel anders dan voor ons.’

‘Op onze website vertellen we de verhalen van Europeanen die moesten dealen met de naoorlogse situatie,’ gaat Kollau verder. ‘Van een Italiaanse burgemeester tot PvdA-politicus Ed van Thijn, die als klein jongetje in Westerbork NSB’ers moest bewaken.’ Ook het verhaal van de Roemeense arts Florica Bagdasar noemt ze aangrijpend. ‘Haar man was minister van Volksgezondheid. Toen hij stierf werd er bij haar aangeklopt en werd haar medegedeeld dat zij nu minister was. Ze belandde ineens op vredesconferenties en reisde af naar Zweden om daar medische middelen te bemachtigen. Maar tijdens de Sovjetoverheersing werd ze ontslagen, omdat haar samenwerking met het Westen als verdacht werd gezien.’

Naast geschiedenisverhalen schreven de projectmakers de theatervoorstelling Pyrrha gooit een steen. Daarin dwaalt een negentienjarig meisje na de Tweede Wereldoorlog door Europa. Haar vriend is tijdens de Bevrijding hoogstwaarschijnlijk omgekomen, maar omdat ze dat niet wil erkennen gaat ze door het hele continent naar hem op zoek. Het hoofdpersonage is vernoemd naar een vrouw uit de Griekse mythologie die de wereld moest herscheppen na de zondvloed. ‘Maar de Pyrrha in de voorstelling denkt: waarom zou je dat nog doen na een gebeurtenis als Auschwitz? Dan is de mens toch hopeloos verloren? Ze komt tijdens haar tocht allerlei mensen tegen die zich moeten verhouden tot hun oorlogsverleden – hun verhalen zijn gebaseerd zijn op die van echte historische figuren. Die mensen geven haar weer hoop voor de toekomst.’

Rondom de voorstelling wordt het rollenspel De nieuwe stad georganiseerd. Deelnemers krijgen een karakter toegewezen en moeten samen een stad opnieuw vormgeven. ‘Je bent bijvoorbeeld een teruggekeerde soldaat, een Joodse overlevende die andere mensen in zijn huis aantreft, of een oud-wethouder die gecollaboreerd heeft.’ Ieder personage heeft een eigen doel voor ogen. ‘Stel dat je architect bent, dan wil je misschien dat de stad weer precies wordt opgebouwd zoals die was, net als Dresden of Warschau. Terwijl een andere speler deze kans juist wil aangrijpen om in moderne stijl te bouwen.’

Het doel van het spel is niet onderhandelen over de stadsplattegrond, maar nadenken over de vraag wat belangrijk is voor individuen en de hele gemeenschap, aldus Kollau. ‘Door in de rol van historische karakters te kruipen, kun je handelen vanuit de dilemma’s van toen. Iemand die slachtoffer is van de Holocaust wil misschien een monument neerzetten in de stad, maar iemand die gecollaboreerd heeft wil dat waarschijnlijk niet. Het spel geeft inzicht in de problemen die een samenleving na een allesverwoestende crisis tegenkomt.’