Home Dossiers Adolf Hitler ‘Hitler kwam aan de macht dankzij honderden kleine leugentjes’

‘Hitler kwam aan de macht dankzij honderden kleine leugentjes’

Om de democratie te behouden moet het politieke midden samenwerken, zegt de Amerikaanse historicus Timothy W. Ryback in het oktobernummer van Historisch Nieuwsblad. Adolf Hitler was nooit aan de macht gekomen als centrum-rechts en centrum-links een coalitie hadden gesmeed.

Het kabinet-Hitler
Het kabinet-Hitler, 30 januari 1933. Franz von Papen zit rechts van Hitler, Alfred Hugenberg staat rechts.

Bas Kromhout

Hoofdredacteur

Gepubliceerd op: 16 september 2025

Update 21 november 2025

Hitler en de Tweede Wereldoorlog
Dossier Adolf Hitler Bekijk dossier

Ryback onderzocht hoe Hitler in 1933 rijkskanselier van Duitsland werd in een rechtse coalitie. Aan zijn benoeming ging een halfjaar vooraf, waarin de politieke elite zocht naar een manier om een kabinet te vormen dat kon rekenen op een meerderheid in het parlement. ‘Het probleem was dat de middenpartijen grote aantallen kiezers verloren aan de antidemocratische extremen: de NSDAP en de communistische partij. Het midden was gevaarlijk smal geworden,’ zegt de historicus.

Meer historische context bij het nieuws van vandaag?

Meld je aan voor de gratis nieuwsbrief van Historisch Nieuwsblad.
Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in je inbox.

De NSDAP was bij verkiezingen in juli 1932 de grootste partij in de Rijksdag geworden. Maar rijkspresident Paul von Hindenburg wilde absoluut niet dat Hitler kanselier werd. Allerlei scenario’s werden bedacht om de nationaal-socialisten in een regeringscoalitie te krijgen, zonder dat Hitler de leiding kreeg. Maar die hield hardnekkig vast aan zijn eis om tot kanselier te worden benoemd. Uiteindelijk gingen de rechtse coalitiegenoten en Von Hindenburg overstag.

Er waren nauwelijks alternatieven voor een meerderheidskabinet, zegt Ryback. ‘Dat was deels te wijten aan de obstructiepolitiek van de nationaal-socialisten in de Rijksdag. Zij verlamden de voorgaande minderheidskabinetten keer op keer en brachten hen ten val. Een oplossing had misschien gevonden kunnen worden als de verschillende centrum-rechtse partijen en de sociaal-democraten hadden samengewerkt. Zo’n coalitie zou moeilijk te smeden zijn geweest, maar je zou willen dat ze het gedaan hadden, want al die partijen waren voor de democratie.’

Er waren nauwelijks alternatieven voor een meerderheidskabinet

Deze geschiedenis bevat volgens Ryback een actuele les: ‘Het midden moet standhouden. In een parlementair systeem moeten centrum-rechts en centrum-links zoeken naar een manier om polarisatie te voorkomen.’

Stroom nepnieuws

Verder wijst de Amerikaan op de verantwoordelijkheid van de media. ‘In de Weimarrepubliek ging veel nepnieuws rond. Zo vond ik een krantenartikel waarin werd beweerd dat de regering, om te voldoen aan de herstelbetalingseisen die waren afgesproken in het Verdrag van Versailles, een bepaald percentage van de Duitse jongeren aan de geallieerden wilde verkopen om slavenarbeid te verrichten in de Franse en Britse kolonies. Een compleet verzonnen verhaal. Denk je eens in wat het met mensen deed als ze zoiets ’s ochtends aan de ontbijttafel lazen. En niet alleen dit ene nepbericht, maar een voortdurende stroom van gefabriceerd of gemanipuleerd nieuws.’

‘Hitler kwam niet aan de macht dankzij één grote leugen, maar dankzij honderden kleine leugentjes,’ zegt Ryback. ‘Individueel accepteerden mensen misschien maar twintig procent van alles wat hij verkondigde, maar als een heleboel mensen zich door een deel van de boodschap aangesproken voelden, kon hij toch een grote achterban vergaren.’

Lees hier het uitgebreide interview met Timothy W. Ryback.

Nieuwste berichten

Jozef en Ctirad Masin
Jozef en Ctirad Masin
Artikel

Waren de Mašíns moordenaars of verzetshelden? Tsjechië komt er niet uit

Het overlijden van Joe Masin op 2 november 2026 in het Californische Santa Barbara was in de Verenigde Staten minder groot nieuws dan in Tsjechië. Ruim 75 jaar na zijn gewelddadige verzetsacties in zijn geboorteland ziet een deel van de Tsjechen Josef Mašín nog steeds als een moordende misdadiger. Voor anderen is hij, net als...

Lees meer
Zoektocht naar een Joods-Surinaamse familiegeschiedenis
Zoektocht naar een Joods-Surinaamse familiegeschiedenis
Interview

Zoektocht naar een Joods-Surinaamse familiegeschiedenis

Op bezoek bij zijn oma ontmoette Jaïr Salomon van Dijk haar Joodse generatiegenoot Mieke, die gedurende haar leven nooit iets te weten kwam over haar biologische ouders. Van Dijk ging op onderzoek uit en ontdekte dat haar vader een Surinaamse jazzartiest was en haar moeder een moeilijke jeugd had in vooroorlogse kindertehuizen. Hij vertelt erover...

Lees meer
Speculeren over Emily Brontë
Speculeren over Emily Brontë
Recensie

Speculeren over Emily Brontë

Deborah Lutz schreef een biografie over de Brontë-zuster van wie het minst bewaard is gebleven. Daardoor blijven veel vragen onbeantwoord. Wellicht is over geen enkele familie in de letteren zoveel geschreven als die van de Brontës. De levens van Charlotte, Emily, Anne en Branwell spreken tot de verbeelding. Je moet dan ook van goeden huize...

Lees meer
Radegunde voedt de armen. Miniatuur uit Leven van Sint-Radegunde, elfde eeuw.
Radegunde voedt de armen. Miniatuur uit Leven van Sint-Radegunde, elfde eeuw.
Artikel

Twee middeleeuwse nonnen komen in opstand 

In 589 liep de opstand in een Frankisch vrouwenklooster uit op moord en doodslag. Tijdgenoot Gregorius van Tours sprak in zijn Historiën – de enige bron die over de nonnenopstand bestaat – van een schandaal waarin de duivel de hand had. Wat zat er werkelijk achter deze rebellie?  Omstreeks het midden van de zesde eeuw...

Lees meer
Loginmenu afsluiten