Je moet maar durven. Is er al een hele bibliotheek volgeschreven over het Derde Rijk en dan gaat Richard Evans toch nog een portret van 100 pagina’s over Adolf Hitler schrijven. Wat zou dat nog toevoegen aan het al imponerende oeuvre dat Evans in vijftig jaar bij elkaar schreef? Tussen 2004 en 2009 publiceerde hij een 2700 pagina’s tellende trilogie over de geschiedenis van het Derde Rijk. En daarnaast talloos vele geschriften over gerelateerde onderwerpen, waaronder een zeer uitvoerig rapport waarin hij de vloer aanveegde met Holocaust-ontkenner en nep-historicus David Irving.
Dan zou je denken dat je wel uitgeschreven bent over die vreselijke episode en de hoofdrolspelers. Maar nee, Evans had op zijn 75ste – na een indrukwekkende academische carrière en nog steeds optredens als spreker overal ter wereld – zin in een reeks portretten van figuren uit het Derde Rijk. Na Hitler zelf volgen nog zeven overbekende nazileiders (door Evans ‘paladijnen’ genoemd), zoals Heinrich Himmler, Joseph Goebbels en Hermann Göring. Gevolgd door zeven portretten van wat Evans aanduidt als ‘uitvoerders’. Robert Ley bijvoorbeeld, maar ook de Jodenhaathitser Julius Streicher en de planner van de Holocaust Adolf Eichmann.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Tot slot zijn er portretten van negen ‘werktuigen’, figuren die meewerkten aan het Hitler-regime. Soms om te laten zien hoe goed ze wel niet waren in hun vak, zoals generaal Wilhelm von Leeb en filmmaker Leni Riefenstahl. Soms ook om hun verbijsterende loyaliteit aan en geloof in het nazi-regime te laten zien met ongekend gewelddadige gevolgen. ‘Gewone’ mensen die zonder met de ogen te knipperen ineens honderden executies en mishandelingen konden uitvoeren of tientallen medeburgers bij de Gestapo konden aangeven. En die na de oorlog meestal verder gingen met hun simpele burgermansbestaan alsof er niets gebeurd was. ‘We hadden geen keuze’, was hun ijzingwekkende verweer.
Hoe kan dat? Het is een vraag die al veel vaker is gesteld en waar geen eensluidend antwoord op te geven is. Daarom doet Evans een poging erachter te komen via uitstekend gedocumenteerde portretten. Met veel oog voor sprekende details en in een soepele en toegankelijke stijl is hij daar overtuigend in geslaagd. Na het moeizame begin over de overbekende hoofdrolspelers dringt door de minder bekende reeks het besef door dat individuele omstandigheden veel verklaren. Dat zijn meestal geldingsdrang in combinatie met kansloosheid, een autoritaire opvoeding, frustratie over slappe politiek, antisemitische haatgevoelens en het zoeken naar een opvatting of persoon die richting en zin aan het leven kan geven. Soms zijn die te vinden. Met de bekende gevolgen.
Hitlers mensen. De gezichten van het Derde Rijk
Richard J. Evans
664 p. Spectrum, € 49,99
Openingsbeeld: Adolf Hitler deelt een handtekening uit aan Julius Streicher. Bron: Getty Images.
