In de nacht van 16 op 17 maart werd het laatste standbeeld van Franco (1892-1975) uit Madrid verwijderd. Het verbeeldde de dictator in zijn beste dagen, martiaal te paard gezeten. Het beeld werd eerst opgetakeld en vervolgens op een dieplader gezet met een witte doek eroverheen, alsof het elders weer onthuld zou worden. Er was een kleine groep van Franco-getrouwen aanwezig om in stilte de fascistengroet te brengen.
De volgende nacht waren er veel meer en luidruchtiger demonstranten, kennelijk gestimuleerd door de televisiebeelden van de verwijdering. Het gemeentebestuur van Madrid meende dat de Madrilenen niet dagelijks door het standbeeld herinnerd wilden worden aan de reactionaire Franco-dictatuur.
De verwijdering of afbraak van monumenten heeft steeds weer een enorme symbolische betekenis. Van die sentimenten maakten de Amerikanen in 2003 handig gebruik door het omtrekken van een enorm beeld van Saddam Hussein fraai te ensceneren voor de televisiecamera’s. En niets verbeeldde het einde van de Koude Oorlog zo mooi als de grote opruiming die in Oost-Europa en Rusland werd gehouden onder de beelden van Lenin en Stalin: het failliet van het Sovjet-imperium in de vorm van een meer dan levensgroot hoofd van Stalin in de bak van een onaanzienlijk vrachtwagentje.
Hoe sympathiek een dergelijke beeldenstorm ook moge zijn, hier dreigt toch het gevaar dat alles wat aan het slechte verleden doet denken wordt opgeruimd. Dat was waar de communisten zelf zo goed in waren: leiders die uit de gratie waren geraakt verdwenen zo spoorloos dat men hun namen zelfs niet meer in naslagwerken kon opzoeken.
Zou Franco te paard de Madrilenen zo’n aanstoot hebben gegeven? Kan de redenering van het gemeentebestuur niet even makkelijk worden omgedraaid? Zou een bronzen Franco niet ook een waarschuwing kunnen zijn, een nuttig memento voor 36 gruwelijke jaren?
Ik pleit er niet voor dat er her in der in Duitsland een standbeeld voor Hitler wordt neergezet of in Italië voor Mussolini; het gaat mij er slechts om dat op bescheiden wijze ook naar een ongewenst verleden mag worden verwezen. Dat is minstens even instructief als de monumenten voor het heroïsche, gewenste verleden.
Geheel terecht zal niemand er iets voor voelen om aan de Utrechtse Maliebaan een beeld van Anton Mussert neer te zetten. Het is echter best mogelijk om op het pand Maliebaan 35, waar indertijd het hoofdkwartier van de NSB was gevestigd, een bescheiden plaquette aan te brengen, voorzien van een kritische tekst.
Maarten van Rossem
