Vóór de oorlog gold hij als dapper en briljant militair, als efficiënt en krachtig bestuurder, als de man die orde op zaken stelde in ‘ons Indië’. Vanaf de jaren zestig stond hij te boek als botte houwdegen, de ‘slachter van Atjeh’ en een oorlogsmisdadiger die een van de bloedigste en zwartste bladzijden uit onze beschamende koloniale geschiedenis schreef. Volgens biografe Vilan van de Loo zeggen beide beelden vooral veel over hoe Nederland zichzelf wil zien. Vroeger als koloniale mogendheid, tegenwoordig als ‘verlichte’ natie. Ze stelt dat de ‘echte’ Van Heutsz hierdoor uit beeld is geraakt, en dat het dus de hoogste tijd werd dat deze ooit als nationale held vereerde militair eindelijk een behoorlijke biografie kreeg.
Jo van Heutsz (1851-1924) was de zoon van een officier die wegens alcoholisme uit dienst werd ontslagen en later aan lagerwal raakte. Het leger was voor hem een van de weinige manieren om hogerop te komen, maar wegens de slechte reputatie van zijn vader kon dat het best in Nederlands-Indië. Daar betoonde Van Heutsz zich een dapper en initiatiefrijk officier, die niet te beroerd was om in het openbaar duidelijk te maken wat er niet deugde aan het militair en politiek beleid. Hij was een van de hoogst gedecoreerde militairen en werd in 1898 benoemd tot gouverneur van Atjeh, waar Nederland al bijna 25 jaar verwikkeld was in een even uitzichtloze als bloedige strijd met de opstandige bevolking. De successen die hij daar boekte leidden ertoe dat hij in 1904 werd benoemd tot gouverneur-generaal van Nederlands-Indië.
Van de Loo nuanceert het beeld van de brute kolonisator en wijst ook op positieve kanten van Van Heutsz. Zo schafte hij enkele vernederende gebruiken af, benoemde hij een adellijke Indonesiër tot ambtenaar en was hij voor hoger onderwijs en beroepsperspectieven voor vrouwen – dit alles tot afgrijzen van het koloniale establishment. Van Heutsz was een modern man, die begreep dat niet alles bij het oude kon blijven en die doordrongen was van het meritocratisch ideaal, waarin capaciteiten belangrijker waren dan afkomst of anciënniteit.
In haar ijver om hem ‘menselijker’ te maken schiet Van de Loo af en toe door en besteedt ze weinig aandacht aan het feit dat het er bijzonder bloedig aan toeging. Terloops merkt ze op dat toen Van Heutsz gouverneur-generaal was ‘de Atjehmethode’ in de overige ‘buitengewesten’ circa 50.000 doden kostte. Aan de kritiek die ook toen al werd geuit gaat ze grotendeels voorbij. Uiteraard was Van Heutsz niet als enige verantwoordelijk voor het bloedvergieten en de onderdrukking, maar hij was wel degelijk een meedogenloze houwdegen.
Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.
Uit naam van de majesteit. Het leven van J.B. van Heutsz 1851-1924. Vilan van de Loo, 368 p. Prometheus, € 29,99
