Ooit gehoord van Gösta Engzell? Grote kans van niet, want de in 1997 overleden Zweedse diplomaat was geen publiciteitszoeker. Daardoor is vergeten dat hij duizenden Joden het leven redde tijdens de Tweede Wereldoorlog. De hommage The Swedish Connection laat zien hoe hij te werk ging.
‘Echte helden zie je zelden,’ is een regel in het lied Helden van Herman van Veen. Het prijst helden die zichzelf niet op de borst slaan. Dat past naadloos bij de Zweedse ambtenaar Gösta Engzell, die in 1938 als een onopvallende grijze bureaucraat het hoofd werd van de Zweedse immigratiedienst.
Tot in 1942 voerde hij gezagsgetrouw het asielbeleid van de overheid uit. Dat beleid bestond uit een angstvallige bescherming van de Zweedse neutraliteit. Adolf Hitler moest tevreden worden gehouden, zodat de Duitsers Zweden met rust lieten. Dat betekende strikte perscensuur en Joodse vluchtelingen werden geweerd.
Maar toen eind 1942 700 Noorse Joden werden opgepakt, veranderde Engzell van een kleurloze in een activistische bureaucraat. Hij greep alle juridische en bureaucratische middelen aan om Joden uit Noorwegen, en later uit Denemarken, naar Zweden te halen. Een ingewikkelde balanceeract, want de Duitsers mochten zich niet geprovoceerd voelen. Engzell was er goed in en werkte in stilte achter de diplomatieke schermen. Hij kwam op het idee om Joden die een band hadden met Zweden, hoe vaag ook, een voorlopig Zweeds paspoort te geven, zodat zij Zweedse staatsburgers werden. De ultieme stap kwam in 1943 met de afschaffing van de visumplicht voor Deense Joden. Het maakte de spectaculaire overtocht van ruim 7000 Deense Joden over de Sont naar Zweden mogelijk.
Na de oorlog bleef Engzell als diplomaat werken en raakte zijn Jodenreddende ‘papieren verzet’ in de vergetelheid. The Swedish Connection, te zien op Netflix, toont inzichtelijk zijn verandering van passieve in bewogen ambtenaar. Dat de film af en toe ook grappig uit de hoek wil komen, bijvoorbeeld met Adolf Eichmann als lollige karikatuur, had niet gehoeven, maar dat staat het eerbetoon aan Engzell niet in de weg.
