Niets is wat het lijkt in het conflict tussen Rusland en Oekraïne. Dat vertellen Poetin en de zijnen dagelijks aan de Russen: overal spelen volgens hen verborgen complotten. De verhalen daarover gaan terug op de Koude Oorlog en het verdere verleden, vertelt literatuur- en cultuurwetenschapper Boris Noordenbos.
Eigenlijk willen de Oekraïners gewoon bij Rusland horen. Ze zijn immers een broedervolk. Maar kwade westerse krachten sturen aan op onafhankelijkheid en gebruiken mensen als de Oekraïense president Zelensky als marionetten. Dat is de strekking van een complotverhaal dat nu rondgaat, zegt UvA-onderzoeker Noordenbos. Een voorloper was al in de jaren tachtig te horen: ‘Toen waren er in de Sovjet-Unie al zorgen over Oekraïens nationalisme, dat aangewakkerd zou worden door het kapitalistische Westen, om het Sovjetgezag te ondermijnen.’
De complottheorieën helpen een kloof te overbruggen tussen twee tegengestelde verhalen: ‘Aan de ene kant wordt de Russen verteld dat de Oekraïners een broedervolk zijn, maar aan de andere kant hoor je steeds dat het land in handen is van extreem-rechts. De Russen zouden Oekraïne moeten denazificeren.’ Dat wringt: ‘Door te zeggen dat het kwaad van buiten komt, los je dat op. Het nazisme is afkomstig van het “collectieve Westen”, zoals dat wordt genoemd.’
De oorsprong van Oekraïne als land dat onafhankelijk is van Rusland zou daarnaast geworteld zijn in een veel ouder complot: ‘Kort na de Eerste Wereldoorlog was Oekraïne even los van Rusland. Dat zou niet de wens geweest zijn van Oekraïners, maar een gevolg van een complot van het Oostenrijk-Hongaarse Rijk, dat toen aan zijn einde kwam.’ De boodschap is ook hier: in werkelijkheid willen Oekraïners helemaal niet los zijn van Rusland. En dat hebben ze ook nooit gewild.
Dit bericht gaat verder onder de afbeelding.
Polen gewantrouwd
Een van de verhalen die Russische televisiekijkers te horen krijgen, is dat Polen het Pools-Litouwse Gemenebest wil herstellen. Dat grote rijk bestond van de zestiende tot de achttiende eeuw, en de Polen zouden terugverlangen naar die dagen. Daarom zouden ze stukken van Oekraïne en Belarus willen veroveren. En dat zou de reden zijn dat ze het huidige Russische ingrijpen in Oekraïne afkeuren. ‘Dit complotverhaal komt uit de categorie “zoals de waard is vertrouwt hij zijn gasten”’, zegt Noordenbos, ‘want Poetin wil zelf een oud Russisch imperium. Dus beschuldigt hij anderen van soortgelijke plannen.’
