Historisch Nieuwsblad 3 - 2026
‘Iedereen kon met een hamer op de kop van Jut slaan’
Historicus Paul van der Steen schreef een boek over een geruchtmakende negentiende-eeuwse roofmoord. ‘Veel mensen waren boos omdat Hendrik Jut niet de doodstraf kreeg.’ Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Zoiets overkwam mij toen ik tijdens mijn research naar de roofmoord op de Haagse weduwe Theodora van der Kouwen en haar dienstmeid Leentje Beeloo in 1872 op de oorspronkelijke plattegrond van de plaats delict stuitte. Twee weerloze vrouwen die op een decembernacht thuis bruut werden overvallen, de kranten...
Droogte versnelde de Mongoolse opmars
Razendsnel trokken Mongoolse ruiterlegers in de dertiende eeuw over de uitgestrekte steppegraslanden van Oost-Europa. De uitzonderlijke droogte in dit gebied werkte in hun voordeel, zo blijkt uit nieuw onderzoek. In Fundamental Research schrijven onderzoekers hoe ze aan de hand van boomringen en archeologisch hout de droge en vochtige zomers tussen 943 en 2019 in dit gebied in kaart konden brengen. Daarbij stuitten ze op een uitzonderlijke droogte...
Indonesië droomt van een nieuwe hoofdstad: Nusantara
Tegenwoordig is Indonesië voor 90 procent islamitisch. Maar eeuwenlang was de archipel in handen van boeddhistisch-hindoeïstische vorsten, die over een nog groter gebied heersten: Nusantara. De omvang van hun rijk en hun culturele glorie inspireert Indonesiërs nog altijd. Indonesië bouwt een nieuwe hoofdstad, Nusantara. Een naam die staat voor de gehele Indonesische archipel, een gebied dat groter is dan het huidige Indonesië. President Soekarno verklaarde...
Jonge garde verwoest de faam van Nicolaas Beets
Nicolaas Beets was decennialang de populairste Nederlandse literator. Zijn verhalenbundel Camera Obscura beleefde herdruk op herdruk. Maar rond 1884 zette een nieuwe generatie dichters – de Tachtigers – de aanval op hem in. Rick Honings beschrijft hoe zijn reputatie vanaf dat moment afbrokkelde en er zelfs gesproken werd van het ‘probleem-Beets’. Het leek lang of de Nederlandse literatuur in de negentiende eeuw pas begon bij de vermaarde Tachtigers....
‘Chinezen zagen weinig in het communisme’
De Communistische Partij van China bemoeit zich sterk met de geschiedschrijving van het land. Want alleen door zichzelf een heldenrol toe te kennen, kan ze haar alleenheerschappij legitimeren. In zijn nieuwste boek ontzenuwt historicus Frank Dikötter de mythes die de communisten vertellen. ‘Je kunt het je nu nauwelijks voorstellen, maar tot 1942 was de partij betrekkelijk marginaal.’ Frank Dikötter is de ongeautoriseerde chroniqueur van de Communistische...
Wereldgeschiedenis van de doodstraf: ophangen, spietsen en vierendelen
De doodstraf als ultieme vergelding roept veel weerstand op. Toch gaat A.J. van Loon daar in zijn boek Met hangen en wurgen nauwelijks op in. Hij concentreert zich op de gruwelijke methoden. In de Verenigde Staten zijn in 2025 maar liefst 47 mensen geëxecuteerd, bijna een verdubbeling ten opzichte van 2024. In tegenstelling tot oud-president Joe Biden, die in de laatste maand als president een heleboel...
Mohammed & Paul: film over westers wangedrag in Tanger
Tanger was vanaf de jaren vijftig tot in de jaren zeventig een vrijhaven voor een westerse culturele elite. Onder hen veel homo’s, omdat in Tanger homoseksualiteit getolereerd werd. Vrijheid blijheid, maar de documentaire Mohammed & Paul: Once Upon a Time in Tangier laat de keerzijde zien. De ‘mythe van Tanger’ wordt het wel genoemd: de gedachte dat de Marokkaanse stad een hippieparadijs was, waarin iedereen gelukzalig blowend in het paradijs leefde. Documentairemaker Nordin Lasfar, opgegroeid in Nederland als...
Nederlandse bewakers in concentratiekampen zagen zichzelf als slachtoffer
De Nederlandse mannen en vrouwen die in de concentratiekampen werkten hadden dikwijls een problematische achtergrond. Toch waren de meesten geen gestoorde monsters, toont Hans de Vries. In Amor fati (1946) schrijft Abel Herzberg over wat hij heeft gezien in Bergen-Belsen, het concentratiekamp waar hij met zijn vrouw gevangenzat. Een van de essays gaat over ‘blonde Irmy’, een SS-Aufseherin die door de gevangenen ‘de griet’ wordt genoemd. Een niet al...
Charley Toorop had succes in het werk, maar pech in de liefde
Charley Toorop kreeg volop erkenning als kunstenaar, maar in haar privéleven was het tobben. Zo blijkt uit de biografie door Wessel Krul. De portretten van Charley Toorop (1891-1955) zijn meteen herkenbaar: de afgebeelde personen hebben gebeitelde koppen, grote ogen en iets gekwelds. Er zit een onderstroom van agressie in. Toen Toorop begin twintigste eeuw begon te exposeren veroorzaakte haar werk opschudding. Critici vonden het ‘mannelijk’, maar...
MTV zomaar verdwenen? Ik word oud
Het was maar een televisiezender. En ook nog eentje waarvoor je met je afstandsbediening naar de driedubbele cijfers moest doorklikken. Ergens tussen Baby TV en Euronews, in dat digitale niemandsland, hield MTV Music stand. Ballingschap is een groot woord, maar toch: niemand kwam er meer, in die slechte buurt. Ik ook niet. Waarom zou ik?...
In 1921 stond er een malle zwerver op de kieslijst
In 1921 veroverde de drankzuchtige ‘straatartiest’ Had-je-me-maar een zetel in de Amsterdamse gemeenteraad. Hij was naar voren geschoven door een groep anarchisten en plaatste de overheid voor een lastig vraagstuk: hoe moet je in een democratie omgaan met schertskandidaten? ‘Een politiek schandaal,’ kopte De Telegraaf in de vroege ochtend van 28 april 1921. De opwinding...
Vetorecht was voor de Republiek ook al een groot probleem
Door bestuurlijke chaos dreigde de Nederlandse Republiek ten onder te gaan. Eén dwarsliggende stad of provincie kon de besluitvorming op nationaal niveau verlammen. Dat ging zo niet langer, vond de regent Simon van Slingelandt. Hij maakte een hervormingsplan, dat in Den Haag menigeen in de gordijnen joeg. Lang had Nederland er niet zo beroerd voor...
The Testament of Ann Lee: utopiste met een afkeer van seks
Een vrouw als sekteleider komt niet vaak voor. Maar het lukte de Britse Ann Lee om een groep volgelingen te laten geloven dat in haar de wederkomst van Jezus schuilging. The Testament of Ann Lee toont haar als een utopische idealist. Een religieuze beweging die seks verbiedt? Niet handig, al is het maar omdat nieuwe zieltjes nodig zijn, maar voor Ann Lee (1736-1784) is seks de wortel van het kwaad. In haar geboorteplaats Manchester...
Geniale profeet Montesquieu zag al: te veel macht voor één persoon is desastreus
Waarom was Frankrijk tijdens het bewind van Lodewijk XIV in verval geraakt? Op zoek naar het antwoord bestudeerde Montesquieu het politieke systeem in tal van landen en kwam tot een theorie die wereldberoemd werd: de trias politica, de scheiding der machten. Wie de naam Montesquieu in een online-krantenarchief invoert, stuit uit op talloze artikelen over de zegeningen van de democratische rechtsstaat. Nog steeds...
De Nubische koningin die de Romeinen wist te weerstaan
Ze had maar één oog, schreef een tijdgenoot, en ze was een ‘mannelijke vrouw’: koningin Amanirenas leidde Nubië toen het in de eerste eeuw voor Christus botste met de Romeinen. En volgens bewonderaars deed ze dat opmerkelijk dapper. Amanirenas is populair. De Nubische kandake – vrij te vertalen als ‘koningin’ – speelt de hoofdrol in...
De ondergang van Sparta was onvermijdelijk
In Sparta liet een kleine bovenlaag zich bedienen door een grote groep ondergeschikten. Volgens Andrew Bayliss was dat systeem op den duur onhoudbaar. Sparta spreekt tot de verbeelding. Op Netflix behoort 300, de film over de heldhaftige strijd van de Spartaanse koning Leonidas en zijn manschappen tegen de Perzen in de slag bij Thermopylae, tot de populairste historische drama’s van...
De geschiedenis van huisdieren: van honden en katten tot krokodillen
Al duizenden jaren leven mensen samen met huisdieren. Soms is het contact vooral functioneel, maar dikwijls ontstaat er een diepe band. Veel dieren zijn vertrouwde huisgenoten die een vaste plek innemen in het dagelijks leven. De oude Egyptenaren hielden behalve honden en katten, ook bavianen, gazellen en soms zelfs jonge leeuwen. Hun honden vervulden praktische taken, zoals jacht en bewaking. Terwijl katten onmisbaar waren...
Amerika liet briljante wetenschapper gaan, en gaf China zo zijn atoombom
Jarenlang profiteerden de VS van de kennis van de briljante raketwetenschapper Qian Xuesen. Maar uit angst voor het communisme stuurden ze hem in 1955 terug naar China. ‘Dat was het stomste dat ons land ooit heeft gedaan.’ China maakte dankzij Qian een enorme technische sprong voorwaarts. Chinese staatsmedia pakten groot uit toen bekend werd dat Qian Xuesen op 31 oktober 2009 op 98-jarige leeftijd was overleden. Persbureau Xinhua noemde hem...
‘Michiel de Ruyters laatste dagen moeten verschrikkelijk zijn geweest’
Admiraal Michiel de Ruyter overleed 350 jaar geleden aan verwondingen die hij opliep tijdens de Zeeslag bij de Etna. Daar leidde hij een Nederlands-Spaanse vloot in de strijd tegen de Fransen. In 1676, het laatste levensjaar van Michiel Adriaenszoon de Ruyter reconstrueert conservator van het Marinemuseum Graddy Boven de aanloop naar die slag en De Ruyters laatste maanden. Waarom vond de Zeeslag bij de Etna plaats? ‘Sicilië was in 1676 Spaans...
Achter Trumps ‘Groenland-grab’ zitten ijskoude belangen, schrijft Beatrice de Graaf
Geschiedenis moet soms ijskoud worden geserveerd, om verhitte gemoederen tot bedaren te brengen (maar het moet wel met een warm hart worden geschreven). Neem de heisa en de koortsachtige inspanningen om de diplomatieke brandhaard Groenland te blussen. In de media ging het over Donald Trumps egomanie, zijn wens om de eerste president sinds de negentiende...
Bij oorlog en geweld staan archeologen vaak machteloos
Oekraïne beschuldigt een Russische archeoloog van illegale opgravingen op de Krim. Sinds 1954 bestaat er UNESCO-wetgeving voor archeologische werkzaamheden in conflictgebieden en de bescherming van cultureel erfgoed. Maar in oorlogstijd helpen die regels nauwelijks, vertellen archeologen. Kiev vraagt om de uitlevering van de Rus Alexander Butyagin, die in december 2025 werd gearresteerd in Polen. De...
Op Trumps zestiende-eeuwse wereldkaart lijkt Groenland veel groter dan het is
Bij zijn wens Groenland in te lijven baseert Trump zich op de wijdverbreide zestiende-eeuwse kaartprojectie van Gerard Mercator. Maar die stelt Groenland groter voor dan het is. Dat komt door Mercators manier van rekenen, vertellen UvA-historici Bram Vannieuwenhuyze en Margriet Hoogvliet. Donald Trump beweert dat hij van kaarten houdt en dat hij Groenland bij de Verenigde Staten wil...
Uw maandelijkse portie geschiedenis
Maandelijks de beste historische artikelen. Bestel nu Historisch Nieuwsblad met korting!