Limburg is liever Duits 

Limburg was in die jaren namelijk zowel onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden als lid van de Duitse Bond, een confederatie van 39 soevereine vorstendommen. Die merkwaardige combinatie kwam voort uit het op 19 april 1839 getekende Verdrag van Londen, waarin de Belgische onafhankelijkheid definitief werd geregeld. Het ging in de Britse hoofdstad niet alleen over Nederland en België en hun onderlinge grenzen. Het draaide evengoed om de belangen van andere Europese mogendheden. Soms heel direct.  

Zo kwam ook de kwestie Luxemburg ter tafel. Dat gebied kende voor 1839 al een dubbel gezag: het viel onder de Duitse Bond, maar de Nederlandse koning Willem I was er groothertog. Na de Belgische Opstand maakte Luxemburg met uitzondering van de gelijknamige stad deel uit van de gloednieuwe staat die geleid werd vanuit Brussel. Dankzij het Verdrag van Londen kwam het groothertogdom weer min of meer zelfstandig op de kaart te staan, met Willem I als groothertog. Het grondgebied was wel flink verkleind. Het westelijk deel van Luxemburg werd namelijk een provincie van België. De Duitse Bond eiste hiervoor territoriale compensatie.  

Het was even puzzelen hoe dat diende te worden geregeld. Daarvoor keken de onderhandelaars naar Limburg. Er kwam een hertogdom, samenvallend met het huidige Nederlands Limburg. Koning Willem I kreeg de titel van hertog. Het gebied zou tegelijkertijd onderdeel van Nederland en lid van de Duitse Bond worden. Maar wie daar de koppen telde, kwam tot de conclusie dat de Duitse Bond er zo meer inwoners bijkreeg dan hij met het westelijk deel van Luxemburg had verloren. Dankzij een staaltje hogere compromiskunde kwam er een oplossing uit de bus: de vestingsteden Maastricht en Venlo zouden buiten het hertogdom blijven. Ze zouden wel onderdeel worden van de Nederlandse provincie Limburg.

In het nieuwe hertogdom riepen de afspraken in de Britse hoofdstad gemengde reacties op. Grootgrondbezitters in Limburg hadden weinig op met Den Haag, alleen al omdat de belastingen stegen als gevolg van de annexatie. Ze konden rekenen op steun van velen in de lagere standen, die om meer sentimentele redenen weinig affiniteit hadden met het verre Nederland. Vertegenwoordigers van de handel en industrie zaten juist in het andere kamp. Dat gold eveneens voor de meeste ambtenaren – die wilden hun werk graag behouden.   

De tegenstanders van Nederlandse inlijving hoopten het meest op aansluiting bij het jonge België. Als dat niet mogelijk was, opteerden ze voor volledig Duits worden. Een laatste mogelijkheid die soms ter sprake kwam was een soort Luxemburgse status voor Limburg, als een apart landje.  

In dat laatste geval mochten de Oranjes blijven. Die familie werd in het algemeen als minder Hollands beschouwd dan de rest van de regering. De al snel na het Verdrag van Londen aangetreden nieuwe koning Willem II koesterde die aanhankelijkheid. Hij had twee ijzers in het vuur: Limburg maakte deel uit van zijn koninkrijk en in het geval van een Luxemburgachtige constructie kon er sprake blijven van een personele unie met hem als machtige hertog.  

Intussen kregen de Limburgers te maken met twee verschillende wetgevers. Formeel diende bij onderlinge strijdigheid de Duitse wetgeving boven de Nederlandse te gaan. In de praktijk van alledag was het meestal andersom.   

Een duidelijke Limburgse identiteit moest zich nog vormen. De streek was een construct. De naam kwam van buiten de eigen grenzen: van een inmiddels niet meer bestaand hertogdom ten oosten van Luik. Tot aan de Franse tijd vielen de verschillende delen van Limburg onder heel andere, ook nog eens geregeld wisselende machthebbers. Een gezamenlijke geschiedenis met bijbehorend gevoel ontbrak. Het zuiden van de streek voelde meer verbondenheid met de inwoners van Belgisch Limburg in het westen dan met de meeste Nederlandse Limburgers in het noorden.  

De voorstanders van afscheiding in Limburg roken nieuwe kansen, toen Europa in 1848 in revolutionaire sferen geraakte. De liberale krachten die daardoor binnen de Duitse Bond terrein wonnen, streefden naar meer eenheid. Een Nationale Vergadering in Frankfurt moest knopen gaan doorhakken over de precieze vorm en omvang daarvan. In Limburg volgden verkiezingen voor twee eigen afgevaardigden. Dat werden de grootgrondbezitters Jan Lodewijk baron van Scherpenzeel Heusch uit Baarlo (een dorp ten zuidwesten van Venlo), en Alexander Schoenmaeckers uit Amby (even ten noordoosten van Maastricht). Beiden wilden de band met Nederland verbreken.  

De baron uit Baarlo maakte daar onmiddellijk werk van. In een brief wees hij de leden van de Nationale Vergadering op de ‘abnormale verhouding’ die ertoe leidde dat Limburg ‘twee heren’ had. Hij verzocht de afgevaardigden uit te spreken dat Limburg een Duits bondsland was en dat de Nederlandse constitutie er daardoor niet gold. Dat deden de kersverse parlementariërs, vol van nationalistisch vuur. Tot twee keer toe zelfs.  

Van Scherpenzeel Heusch betoogde in een brochure dat België en Pruisen de natuurlijke afzetmarkten voor de Limburgse landbouw waren. In ‘Holland’ had men volgens hem weinig oog voor die bedrijfstak en zijn producten: ‘Niets is eigenbaatzuchtiger als de Nederlandsche handel. Wat geeft die er om, dat de landbouw kwijne; mits dat het Amsterdam en Rotterdam maar goed gaat, hij beschouwt de landbouw als de bok van Israël die allen last moet dragen.’ Ondertussen profiteerde men in de genoemde steden zonder al te veel fiscale druk prinsheerlijk van de opbrengsten van producten van overzee, zoals thee, suiker, koffie en tabak. Volledige aansluiting bij Duitsland zou Limburg van dat soort egoïstische regenten verlossen, voorspelde de baron.  

Met zijn geklaag en afscheidingsneigingen won hij bij de Nederlandse Tweede Kamerverkiezingen van november 1848 in maar liefst twee Limburgse districten, in Sittard en Heerlen. Toch nam hij geen plaats in de bankjes aan het Binnenhof. In een adres aan de Tweede Kamer stelde hij dat hij zijn benoeming pas kon aanvaarden, als de Nederlandse regering en het parlement zouden uitspreken wie zij als wettig gezag in Limburg zagen. Hij hoopte op een vrije aftocht uit het koninkrijk.  

In Limburg ontstond ondertussen enthousiasme voor dat idee. Op diverse plaatsen werd de Duitse zwart-rood-gouden vlag uitgehangen. Priesters spraken zich uit voor aansluiting bij Duitsland. Maar apostolisch vicaris Joannes Paredis – hij zou bij het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 bisschop van Roermond worden – wilde dat de rooms-katholieke kerk neutraal bleef. Hij verbood zijn geestelijken om zich nog langer te mengen in deze staatkundige kwestie.  

De Duitse rijksregering deed er ondertussen het zwijgen toe. Tussen de droom van de Nationale Vergadering en daden stonden tal van praktische bezwaren. Inlijving van Limburg zou de internationale verhoudingen flink verstoren. En dat in een tijd waarin de autoriteiten al de handen vol hadden aan het revolutionaire vuur in Duitsland zelf.  

De liberale staatsman Johan Rudolph Thorbecke drong erop aan dat Nederland het diplomatieke spel eens wat harder zou gaan spelen: ‘Wanneer men reeds bij de aanvang der onderhandelingen verklaart: indien gij een onvriendelijk gezicht gaat zetten, over hetgeen we verlangen, dan zien wij er van af, kan dit geen groot vertrouwen in de afloop der onderhandelingen wekken.’ 

In 1867 kwamen de ontwikkelingen alsnog in een stroomversnelling. Na afloop van de Duits-Oostenrijkse Oorlog waren negentien vorstendommen en drie vrije Hanzesteden uit onvrede over het uitblijven van hervormingen uit de Duitse Bond gestapt. Als alternatief richtten zij de Noord-Duitse Bond op. Het koninkrijk Pruisen vormde de spil van deze nieuwe federatie. 

Nederland probeerde Limburg buiten de Noord-Duitse Bond te houden. Daar had Bismarck bezwaar tegen. De kanselier dreigde zelfs met annexatie als Limburg niet toetrad. Daarop zocht Den Haag zijn heil bij de Fransen: zouden zij militaire steun kunnen toezeggen om te voorkomen dat de Duitsers Limburg in bezit namen? Dat wilden de Fransen wel, maar voor wat hoorde wat. In ruil bedong Parijs de overdracht van Luxemburg. Koning Willem III zou er vijf miljoen gulden voor krijgen.     

Via diplomatieke kanalen informeerde Parijs in Berlijn of het inlijven van Luxemburg daar op grote bezwaren zou stuiten. De Pruisische kanselier liet doorschemeren dat het zou worden getolereerd, als de Fransen er niet te veel ruchtbaarheid aan gaven. Maar toen er in de Pruisische pers berichten verschenen over de voorgenomen deal met Nederland, maakte Bismarck onder druk van het parlement een draai. Plots presenteerde hij zichzelf als een verklaard tegenstander van Franse zeggenschap over Luxemburg. Om die te voorkomen wilde hij zelfs een oorlog met Frankrijk en Nederland riskeren.  

Opnieuw haalde een congres in Londen de kou uit de lucht. Bismarck wilde uiteindelijk toch een groot internationaal conflict voorkomen. Zowel de Fransen als de Duitsers moesten water bij de wijn doen. Luxemburg werd niet Frans of Duits, het ging verder als zelfstandig landje. De personele unie met de Oranjes bleef voorlopig bestaan: de koning van Nederland bleef ook de groothertog van Luxemburg. Dat veranderde pas bij de dood van Willem III in 1890. Zijn dochter Wilhelmina kon in Nederland wel opvolgen, maar in het groothertogdom maakte de wet dat voor een vrouw onmogelijk.  

Omdat de Duitse Bond was ontbonden, kon worden bepaald dat Limburg voortaan enkel en alleen onder het Koninkrijk der Nederlanden viel. Daarmee werd het gebied een reguliere provincie, al bleef men ter plekke tot 1906 de term ‘hertogdom’ gebruiken.   

In de jaren na het doorknippen van de band met de Duitse Bond luwden de separatistische sentimenten in Limburg. België werd minder aantrekkelijk, omdat de vrees bestond dat Frankrijk dat land op korte termijn zou annexeren. Een samengaan met de naaste buren zou op die manier kunnen uitlopen op onderhorigheid aan Parijs. Ook de sterk opkomende Noord-Duitse Bond met zijn expansiedrift en dreigementen joeg schrik aan.  

Alles kwam samen in de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. In de situatie van voor 1867 had het hertogdom Limburg verplicht kunnen worden om de Duitse strijdkrachten te versterken met een contingent Limburgse Jagers. Het had Limburg mee het krijgsgewoel ingezogen, waar het nu buiten bleef. De Limburgse commissaris van de koning jonkheer Joseph van der Does de Willebois concludeerde in zijn jaarverslag over 1870 dat de Frans-Duitse oorlog de Nederlands-nationale identiteit in zijn provincie had bevorderd.  

Limburg bleef niettemin nog een behoorlijke tijd een vreemde eend in de Nederlandse bijt. Niet guldens, maar francs en marken lieten er de economie draaien. Een deel van de kranten hanteerde er Frans en Duits als voertaal. Pas in de loop van de twintigste eeuw werd de band tussen Limburg en Nederland hechter, mede dankzij twee wereldoorlogen, de opbouw van de verzorgingsstaat en steeds betere verbindingen.  

In Duitsland echoot het verleden tot op de dag van vandaag slechts na bij het zingen van het volkslied. In de tekst uit 1841 heet het dat Duitsland zich uitstrekt ‘von der Maas bis an die Memel’. Alsof Limburg nog altijd Duits grondgebied is.