Boekenkasten zijn er inmiddels volgeschreven over Adolf Hitler. Toch verschijnen er nog steeds nieuwe studies over hem die de moeite waard zijn. Zo bleek tijdens de tweede bijeenkomst in de serie ‘Helden en Schurken’ in het Verzetsmuseum Amsterdam.
Een van de spraakmakendste boeken over Hitler van dit moment is geschreven door de Duitse historicus Peter Longerich. In Hitler laat hij zien dat de Führer een zwaarder stempel heeft gedrukt op het Derde Rijk dan vaak wordt aangenomen. Tijdens de middag in het Verzetsmuseum spraken historicus Wim Berkelaar, verbonden aan het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme, en Willem Melching, Duitslandexpert aan de Universiteit van Amsterdam, over de nieuwste inzichten uit deze en andere studies.
Meer lezen over Hitler? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Onder leiding van Frans Smits, hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad, gingen ze op zoek naar de mens achter de figuur Hitler. Ze begonnen met een filmpje, geschoten door Hitlers geliefde Eva Braun. Het is afkomstig uit Amerikaanse archieven en laat huis-tuin-keukentaferelen zien uit het leven van Hitler en Braun. Melching koos dit fragment omdat het een andere kant van de Füherer laat zien, namelijk Hitler in rust.
In de negentiende eeuw waren alle vaders boeven
Dominante vader
Daarna kwam Hitlers jeugd aan de orde. Volgens Berkelaar was zijn vader een echte schurk. Vader Hitler was dominant, vaak afwezig en dronk veel. Toch vindt Melching dit geen verklaring voor Hitlers latere gedrag: ‘In de negentiende eeuw waren alle vaders boeven.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Vervolgens werd Hitlers schooltijd besproken. Volgens Melching was hij een intelligente jongen, die zich snel verveelde en daarom veel fantaseerde. Hitler wilde geen ambtenaar worden, zoals zijn vader, en stopte daarom na drie jaar met zijn middelbare schoolopleiding. Hij koos daarna voor een bestaan als bohemien en vertrok naar Wenen.
Hitler speelde vaak met zelfmoordgedachten: het was alles of niets
Zijn tijd in Wenen was een vormende periode in zijn leven. De Weense cultuur maakte grote indruk op hem. Hij zoog alles in zich op. ‘Hij was een autodidact,’ zegt Melching. ‘Daardoor nam hij alles serieus wat hij zag en hoorde.’ Vaak wordt er gesproken over Hitler als een mislukte kunstenaar. Berkelaar meent dat dit overdreven is: Hitler was goed in het schilderen van gebouwen, maar niet van mensen. Daarom werd hem ook aangeraden om de architectuur in te gaan. Al zakte hij wel twee keer voor het examen voor de kunstacademie.
Vernedering
Waar kwam Hitlers antisemitisme vandaan? Volgens Melching en Berkelaar was begin twintigste eeuw iedereen antisemiet. Het hoorde bij de cultuur. Op een gegeven moment sloeg het gevoelsantisemitisme om in raciaal antisemitisme. Dit gebeurde na het Verdrag van Versailles in 1919, dat Duitsland als een vernedering ervoer.
Hitler beschouwde de Eerste Wereldoorlog als een Duitse poging de wereldmacht te veroveren. En hij wilde dat nog een keer proberen. ‘Het ging hem om een nieuw Europa. Om een nieuwe wereldordening,’ zegt Melching.
Hij vormde het modernste land ter wereld om tot een barbaarse mogendheid
Compromisloos
Hitler was bovenal een ideoloog. Hij had een plan met Duitsland. Het Duitse volk was tot grootheid bestemd, het moest nog een keer de macht proberen te grijpen. Als dat niet lukte, had het volk gefaald en zou het terecht ten onder gaan. ‘Hij was een compromisloze figuur,’ zegt Berkelaar. ‘Hitler speelde ook vaak met zelfmoordgedachten: het was alles of niets.’
Melching vertelt waarom Hitler als dictator interessanter is dan bijvoorbeeld Stalin of Mao. ‘Hij was een moderne politicus, geen ouderwetse despoot. Hij vormde het modernste land ter wereld om tot een barbaarse mogendheid. Dat maakt hem nog steeds zo intrigerend.’
