Het is een populaire mythe die vooral eind vorige eeuw veel werd aangehaald: vlak voor het aanbreken van het jaar 1000 was iedereen in Europa doodsbang, omdat ze geloofden dat duizend jaar na de geboorte van Christus de wereld zou ophouden te bestaan. Dat is onzin, al was het maar omdat toen vrijwel niemand deze jaartelling hanteerde en dat jaar dus helemaal niet zo bijzonder leek. Niettemin blijft ‘het jaar 1000’ een magische klank behouden, zodat de Amerikaanse historicus Valerie Hansen haar boek over het begin van de globalisering – en dat grofweg de periode 800-1200 beschrijft – zo genoemd heeft.
Vergeet dus de zogenoemde apocalyptische doemstemming en vergeet meteen ook de centrale rol van Europa in deze periode. Dit werelddeel bevond zich helemaal aan de periferie van wat je de beschaafde wereld zou kunnen noemen. Gemeten naar bevolking, welvaart, wetenschap, technologie en culturele verfijning was Europa het arme en domme neefje van de Chinese, islamitische en Indiase beschavingen. Maar al die rijken en culturen waren allesbehalve statisch. De inwoners trokken erop uit, ontdekten nieuwe gebieden, introduceerden nieuwe godsdiensten en dreven handel. Er was een netwerk van handelsroutes dat bijna de hele wereld omvatte.
Zo zonk er rond 827 in de Indonesische archipel een Arabische dhow die Chinees porselein vervoerde. De keramische voorwerpen waren beschilderd met tekens die leken op het Arabische schrift, wat erop wijst dat de Chinese ambachtslieden hoopten dat ze in het Abbasidische Rijk – dat een groot deel van Noord-Afrika en het Midden-Oosten omvatte – in de smaak zouden vallen. Uit archeologisch onderzoekt blijkt dat in diezelfde tijd Abbasidische pottenbakkers nieuwe technieken ontwikkelden om de concurrentie van Chinese import het hoofd te bieden. Een duidelijk voorbeeld van de gevolgen van ‘globalisering’ voor lokale economieën.
Hansen beschrijft nog veel meer handelsstromen en de gevolgen die deze hadden. Uit sub-Saharaans Afrika kwam bijvoorbeeld soms zoveel goud dat Egypte kampte met enorme inflatie. Soms kwamen contacten tussen verschillende culturen nauwelijks op gang. Het boek begint met de kortstondige nederzettingen van de Vikingen in Noord-Amerika en besteedt ook aandacht aan de theorie dat zij misschien zijn doorgedrongen tot het huidige Mexico. Over de omvang van de beginnende globalisering rond het jaar 1000 blijft nog veel onduidelijk, en de gegevens zijn vaak fragmentarisch, maar Hansen toont duidelijk aan dat de wereld toen wel degelijk in beweging was.
Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.
Het jaar 1000. De ontdekking van de wereld. Valerie Hansen, 361 p. Thomas Rap, € 24,99
