• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 3/2019

    Grigori Potemkin

    Catharina's veroveraar

    Door: Mirjam Janssen
    Grigori Potemkin is beroemd als minnaar van Catharina de Grote. Maar hij was ook haar belangrijkste veldheer, die de Krim en delen van Oekraïne aan Rusland wist toe te voegen. Voor Poetin is hij daarom nog steeds een held. Op 28 juni 1762 marcheerde tsarina Catharina onder het oog van 12.000 militairen haar Winterpaleis in Sint-Petersburg uit. Ze had zich voor de gelegenheid in een groen soldatenuniform gestoken en droeg een sabel in haar hand. Geroutineerd besteeg ze haar grijze hengst. Catharina zou de keizerlijke garde leiden in een coup tegen haar echtgenoot, Peter III van Rusland, die een onbekwame tsaar was en aan wie ze een grondige hekel had. Maar juist op dat cruciale moment bleek ze één ding vergeten: de dragonne, een riem om haar sabel aan het zadel vast te maken. Een korporaal zag haar ongemak, galoppeerde naar haar toe en overhandigde de zijne. Hij was 22 jaar, lang, gespierd, met donker haar, een Grieks profiel en prachtige tanden. Zijn naam was Grigori Potemkin. Nadat de coup was geslaagd – Peter werd afgezet en vermoord – beloonde Catharina iedereen die haar had geholpen. Ook de jonge Potemkin. Hij werd bevorderd tot luitenant en kreeg 600 horigen en 18.000 roebel. Een overdonderend kapitaal, aangezien het jaarsalaris van een officier 300 roebel bedroeg. Een paar maanden later namen vrienden Potemkin mee naar het hof. Ze vertelden Catharina dat hij goed kon imiteren. Toen de tsarina hem verzocht zijn kunsten te vertonen, aarzelde hij geen moment en deed hij haar feilloos na. De stem en het accent kwamen precies overeen met de hare. Iedereen zweeg geschrokken, maar Catharina moest lachen. Vanaf dat moment verkeerde Potemkin in haar nabijheid, in vertrouwelijke functies als kamerheer en adviseur. Algauw verklaarde hij haar zijn liefde. Toch zou het nog lang duren voor Catharina de tien jaar jongere hoveling in haar bed toeliet. Toen Catharina Potemkin verzocht zijn imiteerkunsten te vertonen, aarzelde hij geen moment en deed haar feilloos na Jarenlang draaiden ze om elkaar heen, tot Catharina in 1774 diep in de put zat. In het zuidoosten van het land was een oplichter opgestaan die zich voordeed als Peter III en een groeiend leger van opstandige aanhangers had. Ook verliep de oorlog met de Turken in het Zwarte Zee-gebied moeizaam. Potemkin vocht daar aan het front, maar keerde meteen terug toen de tsarina hem een brief stuurde waaruit bleek hoe belangrijk hij voor haar was.

    Tamme aap

    Sindsdien vormden ze een stel; sommige historici nemen zelfs aan dat ze met elkaar trouwden. Er bestaan geen documenten die dat bevestigen, maar Catharina sprak Potemkin in vele brieven aan als ‘echtgenoot’. Hun verhouding was gebaseerd op lust, humor en een gedeelde politieke visie. Potemkin nam geen genoegen met een rol als ‘man van’. Zijn promotie tot favoriet betekende dat hij veel meer macht kreeg. Hij werd minister van Oorlog en aanvoerder van het leger. Lust, humor en een gedeelde politieke visie vormden de basis van de verhouding van de tsarina en de veldheer De nep-Peter werd verslagen en Catharina en Potemkin zetten een nieuwe strategie uit voor Rusland. Ze spiegelden zich daarbij aan Peter I de Grote. Die had rond 1720 Rusland uitgebreid in noordelijke richting, de Baltische landen geannexeerd en Sint-Petersburg gesticht. Catharina en Potemkin wilden op hun beurt het land in zuidelijke richting vergroten door gebieden van het Ottomaanse Rijk in te nemen, zodat Rusland toegang kreeg tot de Zwarte Zee. Ook namen ze zich voor om Constantinopel van de Turken af te pakken en het oude christelijke Byzantijnse Rijk in ere te herstellen met een Rus aan het hoofd – Catharina liet een van haar kleinzoons alvast Constantijn dopen. Het eerste succes kwam in 1774. Door een wapenstilstandsovereenkomst met de Turken kreeg Rusland een deel van het huidige Oekraïne toegewezen. Op de Krim kwam een heerser die onder Russische protectie stond. Ook garandeerden de Turken Rusland toegang tot de Middellandse Zee via de Bosporus. Deze afspraken waren strategisch van groot belang.

    De tekst loopt door onder de afbeelding.

    In een groen soldatenuniform leidt Catharina de keizerlijke garde tijdens de coup van 1762. Schilderij door Vigilius Erichsen. Het was zaak zo te manoeuvreren dat andere grootmachten Rusland de ruimte gunden voor expansie, of in elk geval niet ingrepen. Daarom veranderden Catharina en Potemkin van alliantie. Tot dan toe had Rusland een verbond met Pruisen, maar de twee geliefden sloten liever een pact met Oostenrijk, dat ook loerde op delen van het Ottomaanse Rijk. Toen een vertegenwoordiger van Pruisen kwam overleggen, speelde Potemkin tijdens het gesprek met zijn tamme aap – zijn manier om te zeggen dat hij niet meer geïnteresseerd was. Zijn positie als man naast de tsarina gaf hem alle ruimte om zich te gedragen zoals hij wilde. Een groot deel van de tijd liep hij rond in kamerjas met niets eronder en een roze bandana in zijn haar. Zo ontving hij menig hoogwaardigheidsbekleder. Catharina vond dat geen punt; zijn excentrieke gedrag amuseerde haar. Scheiding Toch kregen ze ruzie. Potemkin voelde zich verstikt door Catharina’s bemoeizucht en zij voelde zich niet voldoende gewaardeerd. Er was onderlinge competitie. Catharina was formeel de baas, maar Potemkin had een dominante persoonlijkheid. Na maandenlang overleg besloten ze in 1776 tot een scheiding. Potemkin behield zijn politieke functies en werd ruimhartig afgekocht. Hij zou ook de rest van zijn leven enorme bedragen, paleizen en geschenken blijven ontvangen. In totaal kreeg hij naar schatting 55 miljoen roebel, die hij overigens ook gebruikte om zijn leger te financieren. Zijn rijkdom verschafte hem onafhankelijkheid. In diplomatieke kringen was het gebruikelijk om bestuurders van de tegenpartij om te kopen, maar dat was bij Potemkin onmogelijk. Geld interesseerde hem niet meer. Hij was zo rijk dat hij ter ontspanning met handenvol edelstenen en diamanten speelde. Potemkin en Catharina bleven vrienden en kregen ieder andere geliefden. Hij gedroeg zich meestal welwillend tegenover Catharina’s steeds jongere minnaars, die hem ‘papa’ noemden.

    De tekst loopt door onder de afbeelding.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen