‘NIOD-directeur Marjan Schwegman heeft me verbaasd met haar Van der Lubbe-lezing, waarin zij pleit voor meer aandacht voor “helden” in de geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog. Schwegman heeft in het verleden namelijk grote bijdragen geleverd aan de biografische geschiedschrijving – een manier om de geschiedenis in al haar complexiteit beter te kunnen begrijpen. Binnen die staat van dienst kan ik dit pleidooi niet plaatsen. Een held is namelijk ongecompliceerd: het is een eendimensionale weergave van “het goede”.
Daarbij heeft de term “helden” een zekere historische beladenheid. Ik associeer ze met negentiende-eeuwse nationalistische geschiedschrijving, waarin de held altijd een stoere man is die de natiestaat vertegenwoordigt. Herintroductie van helden in de geschiedschrijving is in mijn ogen dan ook een heilloze weg.
Beter is het om voort te bouwen op het belangrijkste inzicht dat de laatste twintig jaar over de periode van de Duitse bezetting is verworven, namelijk dat het overgrote deel van de Nederlandse bevolking bestond uit “omstanders”: zij die zich niet hebben verzet. Oneindig veel interessanter dan de vraag wie helden waren, is daarom de vraag waarom sommige Nederlanders bij het verzet gingen. Waarom ontwikkelden enkele omstanders zich tot verzetsleider? Dat is de vraag die we ons nu zouden moeten stellen.’
Anton van Hooff, docent klassieke cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Nijmegen
‘Ik ben het niet helemaal met de stelling eens. Heldendom heeft namelijk altijd een prijs. Zie de helden in de verhalen van Homerus. Zij belichaamden het klassieke heros-ideaal en waren de dragers van de hoogste Griekse waarden. Zoals Achilles zich gedroeg moesten alle Griekse mannen idealiter zijn. Maar in onze moderne ogen zijn de klassieke Griekse heroën volstrekte egoïsten. Ze waren altijd uit op de eigen, mannelijke eer.
Het klassieke heldenbeeld vinden we terug in de naoorlogse verbeelding van verzetshelden als Gerrit Jan van der Veen. Zij werden gepresenteerd als mannen uit één stuk, terwijl een echt mens natuurlijk uit meerdere stukken bestaat. Helden en heiligen zijn niet zelden volstrekt onhebbelijke figuren. Ze vertonen autistisch gedrag en gebruiken mensen voor hun doel. Voor mij als ongelovig historicus is ook Jezus als goeroe zo’n onmogelijk mens. En neem Martin Luther King, die, gezien zijn omgang met vrouwen, ook een heel andere kant had.
Het zijn echter juist de negatieve karaktertrekken die helden menselijker maken, zodat hun idealen voor gewone mensen eerder bereikbaar lijken te zijn. Juist wanneer helden als mensen met al hun zwakheden worden gepresenteerd, kunnen ze in een moderne maatschappij een belangrijke functie vervullen: die van dragers van daadwerkelijk realiseerbare idealen.’
James Kennedy, hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam
‘Ik kan me in bepaalde opzichten wel in de stelling vinden. In de jaren zestig was het overigens niet nodig geweest een dergelijke oproep te doen. Sindsdien is heldhaftigheid echter onderbelicht gebleven. Dat komt doordat er geen plaats is voor heldendom in de twee historiografische discoursen die sinds de jaren zestig onze beeldvorming van de bezetting domineren.
Het eerste discours richt zich voornamelijk op de slachtoffers, het tweede vooral op de ‘‘omstanders’’ – zij die zich afzijdig hielden. Dit zijn belangrijke correcties geweest op onze beeldvorming van de Duitse bezetting. Maar de eenzijdige aandacht voor slachtoffers en omstanders heeft een negatief neveneffect gehad. Die maakt het ons nu moeilijker ons een beeld te vormen van bekende en onbekende mensen die iets buitengewoons hebben gedaan. Wij kunnen ons daarom moeilijk voorstellen dat we zelf heldhaftig zouden zijn.
Dit past ook in het traditionele beeld van Nederland als een burgerlijke cultuur, waarin men niks van heldendaden wil weten. Maar het is goed je van tijd tot tijd door helden te laten inspireren. En dan niet “helden” in de zin van heiligen, maar als gewone mensen die op zeker moment een buitengewone daad hebben verricht. Dergelijke inspirerende figuren zouden een tegenwicht kunnen bieden aan het fatalisme en cynisme in de huidige maatschappij.’
