De twee verraders van Arnhem

Niets is zo moeilijk als het schrijven van een goed non-fictie boek over spionage. De wereld van geheime diensten is tot de nok toe gevuld met spiegels, nevel en dubbele bodems, zodat zelfs de beste gids de moeite heeft om de weg te wijzen. De meest gekozen methode om de lezer toch van A naar Z te brengen is een eindeloze opsomming van namen, locaties en gebeurtenissen, voorzien van de suggestie dat alles via stippellijntjes met alles te maken heeft.

The Traitor of Arnhem, door de Britse journalist en historicus Robert Verkaik, gebruikt die vertrouwde methode. Het is een hogedrukspuit van incidenten en personages die zonder pardon over de lezer wordt afgevuurd om een complexe theorie te bewijzen. Namelijk dat de geallieerde luchtlandingen bij Arnhem in 1944 niet door één, maar zelfs door twee personen zijn verraden.  De eerste is een oude bekende: Christiaan Lindemans, ook wel bekend als King Kong. Maar Verkaik wijst nog een opmerkelijke schuldige aan: academicus en Sovjet-spion Anthony Blunt.

Het grote wonder is dat het ondanks die vloedgolf aan details een goed boek is. Verkaiks uitstekende beheersing van het materiaal verraad een decennialange obsessie met het onderwerp. Niet zo gek: een van zijn Nederlandse familieleden was verzetsman en had indirect met de mislukte operatie bij Arnhem te maken. De auteur lepelt met groot gemak Britse, Nederlandse, Duitse en Russische bronnen op en weet die ook nog eens goed te wegen en aan elkaar te koppelen. Als een openbaar aanklager bouwt hij zo, ook zonder direct bewijs, een zaak tegen Blunt en Lindemans.

Bij Lindemans zou hij de rechter waarschijnlijk wel tot een veroordeling weten te bewegen, bij Blunt ben ik daar nog niet zo zeker van.

Dat Blunt een spion was, is natuurlijk allang onomstotelijk vastgesteld. In 1979 kwam een boek uit over zijn activiteiten voor de Sovjet-Unie en de keurige academicus gaf op de BBC in tranen toe dat hij tijdens de oorlog inderdaad voor de roden had gespioneerd. Maar Verkaik gaat nog een stap verder. De homoseksuele Blunt zou ook de spion zijn achter de codenaam Josephine. Deze geheim agent hield de nazi’s via de ambassades van neutrale landen op de hoogte van geplande militaire operaties. Eentje daarvan zou de luchtlanding bij Arnhem zijn geweest.

Het belangrijkste argument van Verkaik is dat Blunt als geen ander past in het profiel van Josephine. Hij had toegang tot alle door deze agent gelekte informatie en hij had de contacten om alle geheimen door te spelen. Geen pistool met rook uit de loop; hooguit een vermoeden van een schaduw van een pistool. Toch is het een enerverend verhaal, dat best waar zou kúnnen zijn. Of niet natuurlijk, vooral de ingewikkelde U-bocht die voor de motivatie van Blunt moet doorgaan, is een zwak punt in het boek.

Nee, dan het verhaal over Lindemans. Verkaik biedt een indrukwekkende verzameling bewijs uit een veelheid van bronnen voor de stelling dat de verzetsman ook verrader was. Ook weet hij te onderbouwen dat Lindemans de plannen voor Arnhem op het tijdelijke hoofdkwartier van prins Bernhard heeft gezien en op last van de prins door de linies is gegaan om contact te leggen met het verzet in bezet Nederland. Daarbij maakte Lindemans even een omweg langs het kantoor van Abwehr, waar hij zijn werkelijke bazen vertelde wat de geallieerden van plan waren. Dat is geen nieuws, er zijn eerder boeken over verschenen, maar Verkaik presenteert het zeer overvloedige bewijs op bijzonder sterke wijze.

Dat de Duitsers de geallieerde landingen zagen aankomen, weet Verkaik ook aardig te onderbouwen. De SS was niet toevallig in het gebied – zoals lang is beweerd – maar lag in hinderlaag. Het gevolg kennen we: duizenden onnodige doden en een oorlog die zich langer voortsleepte dan nodig. Volgens Verkaik was dat onderdeel van het plan van Blunt, dan wel Josephine. De westerse geallieerden liepen door de goedgeïnformeerde Duitsers vertraging op; de Sovjets konden snel oprukken naar Berlijn en Churchill voor een fait accompli plaatsen.

Toeval? Opzet? Spionage is een spiegel die een spiegel reflecteert, totdat je niet meer weet wat links en rechts is en wie wat heeft verraden.

Openingsafbeelding: Parachutisten tijdens operatie Market Garden.