Home Calvinistische katholieken

Calvinistische katholieken

Jan Dirk Snel

Historicus

Gepubliceerd op: 26 november 2003

Update 7 april 2020

570 p. Prometheus, euro 30,00

In het Vaticaan schudt men het hoofd. Zo kan het niet langer in Nederland. De rechte leer wordt niet gehandhaafd. De bisschop moet maar eens op het matje worden geroepen.

Het beeld is vertrouwd. En hoe de verhoudingen tussen Rome en Nederland liggen, dat weten we natuurlijk wel: de Romeinse curie is conservatief en star, terwijl de Nederlandse katholieken progressief en open zijn. Maar we schrijven 1700. En toen wilden de zaken nog wel eens anders liggen. De Romeinse zorg betrof juist de strengheid van de bisschop Petrus Codde en zijn priesters. Genade is niet goedkoop, vonden die. Ze waren streng - te streng, dacht Rome - voor hun gelovigen.

Bij de biecht wilden priesters soms geen absolutie verlenen als ze niet overtuigd waren van de oprechtheid van de biechteling. En in de leer legden ze alle nadruk op de goddelijke genade en hadden ze geen hoge dunk van de natuurlijke vermogens van de mens. De leiders van de Nederlandse katholieken leken wel calvinisten, vonden de rechtzinnigen. De afloop is voorspelbaar: de rechtschapen Petrus Codde, die zo'n hoge opvatting had van zijn ambt, werd afgezet en vervangen door iemand met laksere opvattingen, die bij Rome beter in de smaak viel.

Gian Ackermans, docent kerkgeschiedenis aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, ontleent de titel Herders en huurlingen aan Johannes 10, waar Jezus zichzelf de goede herder noemt en van de huurling zegt dat die geen hart heeft voor de schapen en er bij het minste of geringste gevaar vandoor gaat.

Het spreekt vanzelf dat de twee bisschoppen - of apostolisch vicarissen - en meer dan zevenhonderd priesters over wie zijn boek gaat, zichzelf allemaal als herders zagen, en hooguit tegenstanders in Rome voor huurlingen uitmaakten. En ze hadden nog recht van spreken ook, want uit Ackermans' diepgaande onderzoek krijg je de indruk dat de gemiddelde priester zichzelf behoorlijk van zijn taak kweet. Juist omdat priesters in de Republiek half in het geniep moesten werken, was er veel aan gelegen dat hun gedrag onberispelijk was.

Het is dat Iván Toergénjev de titel in 1862 al geclaimd heeft, maar anders had Ackermans zijn studie mooi Vaders en zonen kunnen noemen. De nadruk zou dan, anders dan bij Toergénjev, juist gelegen hebben op de nagestreefde harmonie. Die is er ook bij Ackermans veel meer dan wordt gesuggereerd door het conflict waarop zijn verhaal uitloopt.

Het aardige van Ackermans' boek is dat je het goed halverwege al uit hebt. Daarna volgt een lange bijlage waarin hij met onmetelijke ijver alle mogelijke gegevens over ruim zevenhonderd priesters bijeen heeft gebracht. Dat is het materiaal waarop Ackermans zijn collectieve biografie baseert: de geografische herkomst, de status, de opleiding en vorming, het gedrag en de loopbaan van de priesters. Aanvankelijk bestaat dit boek dus uit structurele beschrijving.

Maar dan gebeurt er iets: een groep verontruste tegenstanders klaagt in Rome de rigoristische bisschop aan. Het boek loopt zo uit op evenementiële geschiedenis. Ackermans benut zijn diepgravende kennis van de priesterkaste om het conflict reliëf te geven. En wat blijkt? Sociale afkomst speelde een zekere rol, maar het belangrijkste was toch de plaats van opleiding. Het strenge - en ook wat rijkere - kerkelijke establishment had zijn theologische scholing meestal in Leuven ontvangen. De bewakers van de wat minder strenge officiële leer hadden meestal in Rome en soms ook in Keulen gestudeerd. Zij voelden zich bij benoemingen ook achtergesteld door de Leuvense kliek.

Het merendeel van de priesters hield zich overigens buiten het conflict, concludeert Ackermans. Als zijn collectieve biografie alleen zou dienen om het conflict te begrijpen, zou hij dus veel overbodig werk verricht hebben. De waarde ligt dan ook vooral in de inkijk die geboden wordt in een belangrijk aspect van het religieuze leven in de zeventiende eeuw. Niet de roerige afloopt telt, maar de beschrijving van de alledaagse gang van zaken.

[PLAATJE toegestuurd: in boek over Utrechts bisdom.]

[Bijschrift} Vicaris Philippus Rovenius leidde tussen 1614 en 1651 de Hollandse zending.

Nieuwste berichten

Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Artikel

De Pacificatie van Gent was een verdeelde vrede

De Pacificatie van Gent wordt wel gezien als een eerste onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Katholieken en protestanten, steden en adel verenigden zich om de muitende soldaten van het Habsburgse leger het land uit te krijgen. Maar waren de ondertekenaars wel zo eensgezind? Op 8 november 1576 schalden de trompetten over de Botermarkt in Gent. Een...

Lees meer
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Recensie

De Tweede Wereldoorlog transformeerde Azië

Voor Aziaten was de Tweede Wereldoorlog misschien wel ingrijpender dan voor Europeanen, bewijst sinoloog Hans van de Ven. Al langer klinkt er kritiek op onze nogal eurocentrische blik op de Tweede Wereldoorlog. De oorlog in China die in 1937 al begon, de hongersnoden in Bengalen en op Java en militaire operaties zoals het Japanse offensief...

Lees meer
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
Opinie

Geschiedenisonderwijs dreigt staatsopvoeding te worden 

Geschiedenislessen in de bovenbouw van het middelbaar onderwijs zullen vanaf 2030 zijn gericht op het opvoeden van leerlingen tot goede burgers met bepaalde gewenste opvattingen. Dat wil tenminste de commissie die de concept-examenprogramma’s heeft opgesteld in opdracht van het ministerie van OCW. Het vak geschiedenis dreigt hiermee te verworden tot staatspedagogiek.  De concept-examenprogramma’s voor het...

Lees meer
Loginmenu afsluiten