Breydel: de legende van een held

Wie was de Vlaamse volksheld Jan Breydel? En heeft hij eigenlijk wel bestaan? Volgens Vlaamse nationalisten wel, maar Lisa Demets laat zien dat hun verhaal nogal rammelt. 

Jan Breydel is een Vlaamse volksheld, onsterfelijk gemaakt door de negentiende-eeuwse schrijver Hendrik Conscience in zijn historische roman De leeuw van Vlaanderen. Die gaat over de Vlaamse opstand tegen de Fransen, die volgens Conscience werd geleid door de jonge opvliegende beenhouwer Jan Breydel en zijn verstandige oudere vriend, de wever Pieter de Coninck. Tijdens de ‘Brugse Metten’ vermoordden de burgers van Brugge de Franse bezetters. De opstand culmineerde daarna in de Guldensporenslag van 1302 bij Kortrijk, waar Vlaamse burgers tegen alle verwachtingen in een groot Frans ridderleger versloegen. 

Het is een prachtig verhaal, dat veel Vlaamse nationalisten voor waar houden. Naderhand hebben historici gepoogd om de historische Jan Breydel te vinden. Dat was geen sinecure, omdat er in het Brugge van begin veertiende eeuw minstens vijf Jan Breydels leefden. Een Jan Breydel, zoon van Lauwers, speelde een rol in de opstand. Maar hij was niet een leider van de opstand. Waar komt Jan Breydel de volksheld dan vandaan? 

In haar boek Breydel legt historicus Lisa Demets uit hoe een vooraanstaande Breydel-familie begin vijftiende eeuw de geschiedenis van Brugge herschreef en de held Jan Breydel schiep, waar de familie claimde van af te stammen. Belangrijk is de Catalogus et chronica principum et comitum Flandriae (‘Catalogus en kroniek van de vorsten en graven van Vlaanderen’), die begin vijftiende eeuw werd geschreven door monniken van de Eeckhoutabdij. Zij waren goede bekenden van Jacob Breydel, die op dat moment een belangrijke positie in het Brugse stadsbestuur had. De catalogus is de eerste kroniek waarin Jan Breydel opduikt als een held van de Vlaamse opstand van 1302. Latere kronieken, waaronder de Excellente Cronike van Vlaenderen, nemen dit verhaal over en daarop baseerde Conscience vervolgens zijn roman. 

Maar Breydel van Lisa Demets is gelukkig meer dan een reconstructie van de Jan Breydel-legende. Het is feitelijk een geschiedenis van het middeleeuwse graafschap Vlaanderen en de Vlaamse handelsstad Brugge, met aandacht voor politieke spelletjes, sociale tegenstellingen en maatschappelijke onrust, politieke branding en vrouwenrechten. Het is alleen een omissie dat het boek geen conclusie heeft, slechts een epiloog. Breydel behandelt namelijk complexe geschiedenis. Het is jammer dat Demet die niet kort en bondig samen heeft gevat voor de lezer in een overzichtelijke slotsom, samen met haar belangrijkste bevindingen.  

Openingsafbeelding: Standbeeld van Jan Breydel en Pieter de Coninck in Brugge. Bron: Wikipedia/Tim Dobbelaere.