‘De moderne vleeskip bestaat pas 75 jaar’

‘Wat me vooral intrigeerde aan de vleeskip was dat het om een nieuw dier gaat. De moderne vleeskip is pas 75 jaar geleden ontstaan als kruising van verschillende “vleeskuikenouderdieren”. Producenten creëerden de in hun ogen perfecte kip, die snel groeit en zo min mogelijk voedsel nodig heeft. Dat het een hybride kruising is, brengt met zich mee dat kippenboeren niet fokken met de vleeskippen zélf; die kunnen namelijk geen economisch rendabele nakomelingen krijgen. Vroeger fokten boeren hun eigen leghennen – de haantjes werden geslacht voor het vlees. Maar tegenwoordig zijn ze volledig afhankelijk van een paar mondiale fokbedrijven. Kippenboeren moeten elke keer weer nieuwe kuikens afnemen en hebben veelal weinig keus aan wie ze leveren. Het beeld van de autonome en zelfvoorzienende kippenboer heeft niets meer met de werkelijkheid te maken. Boeren zijn lopendebandmedewerkers met een zware hypotheek.

Het paradoxale is dus dat de talrijkste vogel op aarde zich niet voortplant. Door de ontwikkeling van dit dier is de kippenvleesproductie geëxplodeerd. Alle vleeskippen samen wegen meer dan alle wilde vogels op aarde bij elkaar.

Het valt me op hoe weinig de meeste mensen weten over de kip. Vogelaars hebben vaak lijsten met zeldzame vogels die ze hebben gespot. Maar als ik vraag of ze ook wel eens de meest voorkomende vogel in levenden lijve hebben gezien, moeten ze me het antwoord schuldig blijven. We kennen deze vogel alleen dood als anoniem stuk vlees − als kipfilet of drumstick in de winkel. Dat is iets anders dan de koeien die we nog steeds in weilanden zien grazen.’

Uw boek gaat vooral over de vleeskippenindustrie in de Verenigde Staten. Hoe zit het in Nederland?

‘De vleeskip is een Amerikaanse uitvinding, maar andere landen namen er een voorbeeld aan. In Europa ontstond na de Tweede Wereldoorlog het sentiment dat er nooit meer honger mocht zijn. Dat leidde tot schaalvergroting, mechanisatie en “rationalisatie” van de landbouwsector. Als onderdeel van de Marshallhulp gingen Nederlandse pluimveedeskundigen naar Amerikaanse vleeskipproducenten om te leren van hun productiewijzen. Boeren stonden in eerste instantie nogal huiverig tegenover de industrialisering; het zou betekenen dat ze zich in torenhoge schulden moesten steken om die nieuwe technologieën te financieren.

De verwevenheid van sector, overheid en wetenschap maakte dat er lang geen of weinig ruimte was voor andere belangen, zoals volksgezondheid, milieu of dierenwelzijn. De opkomst van de Boer Burger Beweging (BBB) laat zien dat de stem van de landbouwsector in de politiek nog altijd heel groot is. Ze is een spreekbuis van de vee-industrie.’

Waarom is er weinig aandacht voor het gevaar dat vleeskippen virussen en bacteriële infectieziektes kunnen overdragen?

‘In de meeste landen is het overheidsbeleid gericht op de bestrijding van virussen en bacteriën die rondgaan, niet op het voorkomen dat nieuwe ziektekiemen overspringen. Daarbij spelen ook de uiteenlopende belangen van de verschillende ministeries een rol. Terwijl Volksgezondheid zich bekommert om de uitbraak van ziektes, staat bij het ministerie van Landbouw doorgaans het sectorbelang bovenaan. Daar was de uitbraak van Q-koorts in 2007 een pijnlijk voorbeeld van.

Daarnaast is het pas langzaam gaan dagen dat wat je in eigen land doet elders grote gevolgen kan hebben. Klimaatverandering is daarvan natuurlijk het belangrijkste voorbeeld, maar hetzelfde geldt voor virussen en antibioticaresistentie. Wetenschappers waarschuwen al 25 jaar dat de vogelgriep kan uitmonden in een pandemie. Dat is tot op heden niet gebeurd, maar ik acht de kans steeds groter, zeker nu het virus van vogels naar zoogdieren is overgesprongen en ook tussen zoogdieren onderling kan rondgaan. Het zijn problemen die je collectief moet aanpakken en dat maakt het lastig.’

Hoe ziet u de toekomst van de vleeskip?

‘Ik zie het dier als een erfenis van de twintigste eeuw waar we vanaf moeten vanwege de klimaat- en biodiversiteitscrisis, maar ook vanwege onze morele verantwoordelijkheid jegens de dieren. Een mogelijke oplossing is kringlooplandbouw. Het idee daarvan is dat voedsel voor mensen niet mag concurreren met voedsel voor landbouwdieren en dat je ketens zo kort mogelijk maakt. Om een voorbeeld te geven: om een kilo kippenvlees te produceren heb je bijna drie kilo kippenvoer nodig. Het is efficiënter de grond die daarvoor nodig is direct te gebruiken voor de productie van voedsel voor mensen. De consumptie van vlees, zuivel en eieren wordt dan begrensd door de grootte van de rest- en afvalstromen. Die dienen als voedsel voor de landbouwdieren. Als je die kringloopvisie toepast, is er eigenlijk geen plek voor de moderne vleeskip.

Dat is geen ramp. Het eten van kippenvlees was duizenden jaren lang een bijzonderheid. Pas vanaf de jaren zeventig is het onderdeel geworden van ons dagelijkse voedingspatroon en dat zijn we de laatste decennia vanzelfsprekend gaan vinden. Hopelijk draagt mijn boek bij aan dat besef en aan het vermogen om na te denken over een andere toekomst.’

Openingsafbeelding: Feeding the Chickens door Walter Frederick Osborne