Hoewel Dobrobabin al snel was ontsnapt en weer had meegevochten, betekende zijn krijgsgevangenschap dat hij in de ogen van Stalin een verrader was. Standbeeld of niet, Dobrobabin verdween voor negen jaar in de Goelag.
Hoewel ook in democratische landen in oorlogstijd de waarheid vaak sneuvelt, is de oorlogspropaganda in dictatoriaal geregeerde landen nog veel leugenachtiger en fantastischer. Vooral het door Joseph Goebbels geleide propagandaministerie van het Derde Rijk geniet wat dit betreft een grote reputatie. Over het functioneren van de propaganda in de Sovjet-Unie is veel minder bekend.
Uit Motherland in Danger van Karel Berkhoff, verbonden aan het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, blijkt dat de Sovjet-Unie onder Stalin als het ging om nieuwsvoorziening en propaganda een veel ‘totalitairder’ karakter had dan nazi-Duitsland.
Zo werd in Duitsland weliswaar in 1939 het luisteren naar buitenlandse radiozenders strafbaar, maar was in de Sovjet-Unie het bezit van een radiotoestel al verboden. Bovendien had Goebbels niet het volledige monopolie over de nieuwsvoorziening, terwijl Stalin zich hoogstpersoonlijk bezighield met bioscoopjournaals, radio-uitzendingen en krantenartikelen. Het door sommige historici geschetste beeld dat de controle en repressie tijdens de oorlog minder werden, wordt door Berkhoff afgewezen.
De boodschap van Stalins oorlogspropaganda was veel harder dan die in andere landen: je opofferen voor het ‘moederland’ was gewoon je plicht als Sovjetburger. Dat aan de ‘panfilovieten’, onder wie Ivan Dobrobabin, zoveel aandacht werd besteed was een uitzondering. Er werden in de Sovjetpropaganda relatief weinig helden verheerlijkt. Anders dan in de nazipers werden militairen die het er levend vanaf hadden gebracht niet bejubeld. Volgens Berkhoff was de houding van de Sovjetpropaganda het best te vergelijken met die van de SS, dus de meest fanatieke nazi’s.
Hoewel vooral na de oorlog veel etnische minderheden vervolgd zouden worden, viel het ‘russocentrische’ karakter van de oorlogspropaganda mee. Stalin, zelf een Georgiër, drong aan op het gebruik van het relatief nieuwe begrip ‘moederland’ in plaats van ‘Rusland’. Ook niet-Russische Sovjetburgers moesten het gevoel krijgen dat ze erbij hoorden en dat het hun plicht was de Sovjet-Unie te verdedigen.
Terwijl al voor de oorlog de journalistiek ten dienste van de propaganda stond en ‘mobilisatie’ belangrijker werd geacht dan ‘voorlichting’ – zo kregen de Sovjetburgers nagenoeg niets te horen over het fascisme in Europa –, nam dit na de Duitse inval nog groteskere vormen aan. Tijdens de eerste twee rampzalige maanden van de oorlog werd van geen enkele stad gemeld dat die door de Duitsers was ingenomen. Ook over de Shoah en de oorlogsinspanningen van de westerse bondgenoten werd zo goed als gezwegen. Zorgvuldig werd het beeld gecreëerd dat de Sovjet-Unie in haar eentje het nazistische beest versloeg. Deze propaganda was zo succesvol dat veel Russen dit nog altijd geloven.
Motherland in Danger. Soviet Propaganda during World War II
Karel C. Berkhoff
Harvard University Press, € 34,50
Onderzoek: Opoffering was een plicht
Toen Ivan Dobrobabin, veteraan van het Rode Leger, eind 1945 terugkeerde in zijn woonplaats, trof hij een standbeeld aan van zichzelf. Hij zou een van de 28 helden zijn die zich in de herfst van 1941 onder aanvoering van generaal Panfilov hadden doodgevochten tegen een immense overmacht, waarbij zij zo veel mogelijk ‘Duitse fascisten’ hadden meegesleurd in de dood. In werkelijkheid was Dobrobabin krijgsgevangen gemaakt.
Nieuwste berichten
Spanje wilde Ceuta niet afstaan als het Gibraltar niet kreeg
Tienduizenden Marokkaanse jongeren staken massaal de grens over bij de Spaanse exclave Ceuta. Paolo De Mas, voormalig directeur van het Nederlands Instituut Marokko, legt uit hoe Ceuta eeuwen geleden in Spaanse handen kwam en bleef. ‘Voor Marokko is Ceuta een handzaam middel om pijnlijke politieke druk uit te oefenen op Spanje.’ Na nepnieuws en oproepen...
Metereologen ruziën over D-Day in film ‘Pressure’
Weersvoorspelling een saai onderwerp? Niet als het verloop van een oorlog ervan afhangt. Het op feiten gebaseerde Pressure toont de hoogoplopende ruzie tussen geallieerde meteorologen over de verwachting voor D-Day. Bedolven onder tegenstrijdige adviezen moet opperbevelhebber Dwight Eisenhower beslissen over de invasiedatum. Als D-Day een maand eerder was gepland, waren meteorologen het volstrekt met elkaar...
In Florence waren niet de huizen, maar de huwelijken onbetaalbaar
Wie een woning wil, moet vaak overbieden: twee derde van de huizen in Nederland wordt boven de vraagprijs verkocht. In de Renaissance hadden Florentijnen ook last van overbiedingsgekte: doordat rijke families de prijs opdreven, ontstond er ‘bruidsschatsinflatie’, vertelt historicus Marlisa den Hartog. ‘Bruidsschatten werden een financiële markt op zich.’ Hoe zag de vijftiende-eeuwse Italiaanse huwelijksmarkt...
Nieuwbouwwijken op Romeinse ruïnes: hoe kunnen we erfgoed bewaren?
Bij archeologische opgravingen in Nijmegen is het grootste Romeinse badhuiscomplex in Nederland ontdekt. Maar op de plek van de opgraving wordt binnenkort een nieuwe woonwijk gebouwd. Hoogleraar Monique van den Dries legt uit hoe archeologen en projectontwikkelaars elkaar kunnen helpen om Nederlands erfgoed zichtbaar te bewaren. Over een paar jaar staat het Nijmeegse Waalfront vol...