Home Annegreet van Bergen over de tijd

Annegreet van Bergen over de tijd

Annegreet van Bergen over de tijd

Annegreet van Bergen

Schrijfster en journalist

Gepubliceerd op: 23 december 2015

Update 12 april 2023

Tot 1884 had elke plaats zijn eigen klok. De introductie van de wereldstandaardtijd was dan ook een innovatie zonder weerga, vindt Annegreet van Bergen. Sindsdien regeert de gemeenschappelijke tijd. Eind jaren zeventig van de vorige eeuw had ik een leuke studentenbaan als kandidaat-assistent van professor Hans van den Doel. Ik las boeken en werkte stapels stencils door. Ik schreef samenvattingen en artikelen, die ik uittikte op een logge Remington die we met een aantal collega’s moesten delen. We hadden wel een eigen telefoon, een grijs exemplaar met kringeltjessnoer en draaischijf. Maar beeldschermen en pc’s waren nog niet tot de universiteit doorgedrongen. Wanneer ik de zinnen wilde verzetten pakte ik daarom de telefoon en belde ik 002 - zoals ik nu tussen de bedrijven door op Facebook kijk. Een bedaarde vrouwenstem zei dat het bij de volgende toon 16 uur, 10 minuten en 50 seconden was; elke tien seconden werd de tijdmelding aangepast. Ook al wist ik hoe laat het was, toch belde ik 002. Wie kon ik anders bellen? Voor zover mijn Amsterdamse studentenvrienden telefoon hadden, waren ze overdag niet thuis. Mijn moeder in Enschede kon ik alleen via tussenkomst van een telefoniste spreken. Zo ging dat op veel kantoren, want anders zou het interlokale bellen te veel in de papieren lopen. 002 werd in 1980 liefst 130 miljoen keer gebeld. Deels als pauzenummer, maar ook omdat klokken nog niet zo alomtegenwoordig waren als nu. Je had geen smartphone, computer, dvd-recorder, thermostaat of oven waarvan het beeldschermpje de tijd meldt. Bij ons thuis hadden we vroeger slechts twee klokken: een grote wekker naast het ouderlijk bed en een klein gifgroen wekkertje op de schoorsteenmantel. Omdat mijn ouders volgelingen waren van de Stichting Goed Wonen, kwamen pendules, staartklokken en andere uurwerken vol tierelantijnen er bij ons niet in.
002 werd in 1980 130 miljoen keer gebeld
Pas toen we midden jaren zestig tijdens onze eerste buitenlandse vakantie in Denemarken een strak vormgegeven exemplaar hadden gekocht, hadden wij een heuse klok. Toen ook hadden mijn oudste zusje en ik ieder een eigen horloge. Dat was hét grote cadeau voor je twaalfde verjaardag, waar ik jaren naar had uitgekeken. Een horloge was in mijn kinderjaren een kostbaar bezit, maar dat was niets vergeleken met honderd jaar eerder, toen horloges zo prijzig waren dat gewone arbeiders ze zich niet konden veroorloven. In Amerika waren er daarom watch clubs – een soort loterijen waarvan de leden elke week een bepaald bedrag inlegden waarmee ze een lot kochten. Zat er voldoende geld in de pot om een horloge te kopen, dan werd er een lot getrokken en ging het horloge naar de eigenaar van het winnende lot.

Kloktijd en stiptheid werden eind negentiende eeuw steeds belangrijker. In 1884 was de wereldstandaardtijd ingevoerd. Nu vinden wij het niet meer dan normaal dat de wereld in 24 tijdzones is verdeeld, maar de introductie van deze standaardtijd was een innovatie zonder weerga. Tot 1884 wezen de plaatselijke openbare klokken twaalf uur op het moment dat dáár de zon naar het hoogste punt was geklommen. Alleen al in Noord-Amerika bestonden er 144 officiële verschillende tijden. Dat was geen probleem toen mensen met paard en wagen reisden, maar dat veranderde toen er regelmatige treindiensten kwamen tussen verschillende steden en er uurwerken op de perrons verschenen. Het meten van de tijd heeft de mensheid veel hoofdbrekens en inventiviteit gekost. De meest primitieve klokken waren zonneuurwerken: niet meer dan een in de grond geslagen stok waarbij aan de lengte van de schaduw het uur van de dag werd afgelezen. Later kwamen er waterklokken, zandlopers, raderuurwerken, slingeruurwerken, en nu vooral elektrische en elektronische klokken. ‘Handboeien van onze tijd’ werden de eerste horloges genoemd. Inderdaad: de klok regeert, het is gedaan met onze handelingsvrijheid. Al jong worden kinderen onderworpen aan een streng tijdsregime. Zo ook kleinzoon Karel (2009). Dat lieve kind droomt aan de ontbijttafel nog half, maar zo jong als hij is, toch moet ook hij opschieten om op tijd op school te zijn. Hoe leg je zo’n joch uit dat hij nog vijf minuten heeft om zijn boterham op te eten? Zijn ouders haalden een zandloper van stal en nu jut dat eeuwenoude instrument Karel op en dwingt het hem in het gareel. Straks zullen het de wijzers van de klok zijn, niet veel later de digitale tijdmelders op displays. Maar het lijkt me uitgesloten dat hij ooit nog 002 (nu 09008002) zal bellen. Annegreet van Bergen is econoom en journalist.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 1 - 2016

Nieuwste berichten

Demonstranten van Operation Dudula rellen bij een gebouw waar volgens hen illegale immigranten wonen. Johannesburg, 30 juni 2026.
Demonstranten van Operation Dudula rellen bij een gebouw waar volgens hen illegale immigranten wonen. Johannesburg, 30 juni 2026.
Artikel

Zoeloe-nationalisme is vliegwiel voor geweld tegen buitenlanders in Zuid-Afrika

Regelmatig worden immigranten in Zuid-Afrika het slachtoffer van pogroms. De groeperingen die hierachter zitten, appelleren aan gevoelens van achterstelling en etnische trots die veel Zoeloes al generatieslang koesteren. Op het eerste gezicht lijkt de Zuid-Afrikaanse vreemdelingenhaat van eenzelfde kaliber als wat je in talloze andere landen aantreft, gevoed door het idee dat ‘ze’ onze banen...

Lees meer
Afrikaners herdenken de Slag bij Bloedrivier, 15 december 2025.
Afrikaners herdenken de Slag bij Bloedrivier, 15 december 2025.
Artikel

Afrikaners waren een uitverkoren, maar bang volk

Een handjevol Nederlandstalige pioniers of ‘Voortrekkers’ verslaat in 1838 een groot Zoeloe-leger. Hun nazaten geloven sindsdien dat zij door God zijn uitverkoren om Zuid-Afrika te beschaven, maar dat de zwarte inwoners hun voortdurend naar het leven staan. De Zuid-Afrikaanse Bloedrivier dankt zijn naam aan de miraculeuze veldslag die hier op 16 december 1838 plaatsvond tussen...

Lees meer
Deelnemers aan de vredesconferentie van 1899.
Deelnemers aan de vredesconferentie van 1899.
Interview

‘Trumps uitspraken betekenen niet het einde van het internationaal recht’

De Amerikaanse regering kondigt sancties aan tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag om het instituut te ‘verlammen’. Als gastland speelt Nederland een belangrijke rol bij het promoten van internationaal recht. Jurist, schrijver en onderzoeker Benjamin Duerr vertelt hoe dit eind negentiende eeuw begon, toen in Den Haag twee vredesconferenties plaatsvonden. ’Nederland besefte vroeg het...

Lees meer
Sterfte door de pest in Leiden, 1574
Sterfte door de pest in Leiden, 1574
Onderzoek

Londenaren stierven aan een pestmutatie uit het Ottomaanse Rijk

In Siberië is een laboratoriummedewerkster naar alle waarschijnlijkheid overleden aan de pest. Recentelijk bracht een groep wetenschappers de verspreiding van de pest tussen de veertiende en achttiende eeuw in kaart. Handelsstromen, oorlogen en extreem weer maakten Europa tot ideale voedingsbodem voor de ziekte. In wetenschappelijk tijdschrift PNAS beschrijven biologen hoe ze aan de hand van...

Lees meer
Loginmenu afsluiten