Met achttien partijen in de Tweede Kamer kan Nederland onbestuurbaar worden, vrezen analisten. Maar een eeuw geleden waren het er bijna evenveel en dat ging goed, zegt politiek historicus Henk te Velde.
In 1918 kwamen er zeventien partijen in de Kamer. Hoe kon dat?
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Het was een direct gevolg van de invoering van het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Daarvoor had Nederland een districtenstelsel en dat bevordert grote partijen. In 1918 kregen allerlei eigenaardige belangenpartijen een kans. Het Verbond tot Democratisering der Weermacht bijvoorbeeld, een belangenpartij voor officieren en onderofficieren. En de Plattelandersbond en de Middenstandspartij. Die kregen alle drie een zetel.’
Leverde dat problemen op met de bestuurbaarheid?
‘Nee, want het ging om kleine fracties. Daarnaast waren er grote partijen, zoals de katholieke partij, met bijna een derde van de zetels. Daardoor was het goed mogelijk een kabinet te vormen, en in dat opzicht was de situatie anders dan nu. Het huidige probleem is niet zozeer dat er veel fracties zijn, maar dat de grote partijen klein zijn geworden. En daarnaast zijn er groepen die genoeg zetels hebben om deel te nemen aan een kabinet, maar ongrondwettelijke voorstellen doen. Die kun je niet laten meeregeren en dat maakt de situatie heel anders dan in 1918.’
Dus een eeuw geleden vond iedereen de situatie prima?
‘Nee, in het hele Interbellum hoorde je bezwaren tegen de nadelen van het evenredige stelsel. Niemand had van tevoren de opkomst van de belangenpartijen voorzien en daarover, en over de te grote macht van partijbesturen, werd geklaagd. Het systeem van evenredige vertegenwoordiging was er gekomen doordat bijna alle partijen verwachtten dat het beter voor hen zou uitpakken dan het districtenstelsel. Toen het er eenmaal was, bleek dat natuurlijk niet op te gaan, maar werd het systeem nooit meer echt veranderd.’
Geertje Dekkers
Boerenbelangen
De nieuwe BoerBurgerBeweging verdedigt agrarische belangen en staat daarmee in een lange traditie. ‘In 1918, toen Nederland nog veel boeren had, kreeg de Plattelandersbond een zetel,’ zegt Te Velde. ‘Die partij verdween, maar vanaf de jaren zestig, toen het aantal boeren flink daalde, zat de Boerenpartij in de Kamer.’ Die partij was vooral een reactie op veranderingen die ze wilde tegenhouden. ‘Zoiets zie je ook bij de BBB, die vooral een proteststem vertegenwoordigt. Er zijn nog maar heel weinig boeren en toch heeft die partij een zetel behaald.’
