Als je grotere ontwikkelingen bekijkt vanuit individueel perspectief, breng je de geschiedenis tot leven, vindt Dick Harrison. Deze toonaangevende Zweeds historicus zal zich tijdens het Geschiedenis Festival, op 5 oktober in Haarlem, dan ook richten op persoonlijke verhalen. Hij is er komend festival voor de tweede keer bij en geeft een lezing over één van zijn specialismes: slavernij. ‘Tot de Renaissance kon geen enkel rijk voor lange tijd grootschalige slavenplantages onderhouden.’
Waarom hebt u ervoor gekozen om slavernij vanuit een individuele hoek te bekijken?
‘In mijn ervaring verkrijgen we een veel beter en dieper begrip van het verleden als we de geschiedenis benaderen vanuit het gezichtspunt van individuen. Als je gebeurtenissen en ontwikkelingen alleen van bovenaf bekijkt, loop je het risico dat de realiteit ontmenselijkt wordt. Dan kom je niet tot een werkelijk begrip, dat bereik je alleen door oog in oog te staan met de mensen van vroeger. Tijdens het schrijven van mijn boeken, over welk historisch onderwerp ze ook gaan, vind ik het daarom belangrijk om ooggetuigenverslagen en verhalen over individuen te analyseren. Dat brengt de geschiedenis tot leven.’
Welke individuen gaat u bespreken tijdens uw lezing?
‘Ik heb slavernij vanuit verschillende menselijke perspectieven bekeken: krijgsheren, slavenhandelaren, hardwerkende slaven in zilvermijnen en op katoenvelden, slachtoffers van mensenhandel, abolitionisten en rebellen. Ik kan dus uit een heleboel kiezen. Meestal beslis ik pas een paar minuten voordat mijn lezing begint. Over Swema zal ik hoe dan ook spreken. Zij was een arm en verstoken meisje in het Oost-Afrika van de negentiende eeuw. Ze kwam in de slavernij terecht, maar werd zo ziek en waardeloos geacht dat ze levend werd begraven in Zanzibar. Vervolgens is ze op wonderbaarlijke wijze gered door een Franse missionaris, die haar naar een klooster bracht. Daar werd ze een non en zag erop toe dat haar levensverhaal op schrift werd gesteld. 150 jaar geleden was haar verhaal beroemd, nu is het bijna vergeten.’
Hoe heeft slavernij zich ontwikkeld van klein- naar grootschalig?
‘Slavernij is grofweg door drie fasen gegaan. De eerste loopt van de Bronstijd, toen de eerste teksten over slavernij zijn geschreven, tot de zestiende eeuw. Slavernij was toen meestal kleinschalig en gebaseerd op werk in huis door onvrije vrouwen. Er waren uitzonderingen met een omvangrijk systeem, zoals Romeins Sicilië en negende-eeuws Irak, maar geen enkel rijk kon voor lange tijd grootschalige slavenplantages onderhouden.
Dit veranderde in de Renaissance, toen de tweede fase aanbrak. De opkomst van de vroegmoderne staat zorgde ervoor dat westerse slaveneigenaren slavenmaatschappijen konden vormen op een niet eerder voorgekomen schaal. Van de zestiende tot de negentiende eeuw leidde dat tot een nieuw soort slavernij met honderden slaven, vooral mannen, die werkten op suiker- en katoenplantages en in mijnen, bijvoorbeeld in Amerika en West-Indië. Deze tweede fase eindigde met de opkomst van het abolitionisme en de strijd tegen slavernij in de negentiende eeuw, toen de meeste landen het systeem verboden.
In de laatste fase vond een verandering plaats van volwassen naar kindslavernij. In de twintigste eeuw werd een toenemende hoeveelheid kinderen gedwongen om ongeschoold, gedwongen werk te doen. Vandaag de dag zijn er miljoenen slavenkinderen over de hele wereld.’
Hoe verhoudt hedendaagse kindslavernij zich tot de historische ontwikkelingen?
‘In het verleden deden volwassenen gedwongen werk, terwijl kinderen mochten spelen en zich ontspannen. Zij waren op de arbeidsmarkt niet evenveel waard. Tegenwoordig is het vaak onmogelijk om volwassen slavernij te blijven uitvoeren, omdat het verboden is. Kindslavernij daarentegen kan makkelijk verhuld worden als een leerperiode of onderdeel van een schoolsysteem. Het is erg lastig om de basis van kindslavernij wettelijk te vernietigen.’
Bekijk hier het hele programma van het Geschiedenis Festival en bestel tickets.
