‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet als een baken van tolerantie.’ Met dit tekstje begint Spinoza. Het woordje ‘zichzelf’ suggereert dat het met die tolerantie nogal tegenviel. Dat klopt, want meteen in het begin van de film bungelt een lichaam aan een boom. De gehangene was een uitgever van pamfletten en een vriend van Spinoza. Denken en schrijven zijn gevaarlijk, zegt de filosoof, dan begin twintig. De film portretteert hem als een revolutionaire denker, die wetenschap boven religieuze waarheden stelt. De Thora noemt hij ‘een hybride samenraapsel’, en hij stelt: ‘De werkelijke oproerkraaiers zijn zij die in naam van God onze vrijheid willen opheffen.’ Tegenover Spinoza als voorvechter van de rede staat Rembrandt als door schade en schande wijs geworden pragmaticus. Hij herkent in Spinoza de hoogmoed die hem financieel aan de grond heeft gebracht. Maar Spinoza sluit in zijn zoektocht naar ‘het ware goed’ geen compromissen.
Met Spinoza brengt Rudolf van den Berg, die kort na de opnames overleed, een welgemeend, maar ook schools eerbetoon aan de filosoof, die door de Portugees-Joodse gemeenschap in de ban werd gedaan: ‘Doder dan dood zal hij voor ons zijn.’ Bijna vierhonderd jaar later blijkt dat niet gelukt.
