Home Dossiers Wetenschap De kracht van geperste lucht

De kracht van geperste lucht

Een groot deel van de negentiende eeuw had men de hoogste verwachtingen van perslucht als middel voor transport, communicatie en het overbrengen van energie. Veel van die mogelijkheden zijn daadwerkelijk uitgevoerd. Ze brengen je in een vergeten universum: een steampunk-fantasie – maar dan echt.

Een pneumatisch systeem om post te vervoeren wordt in gebruik genomen. Illustratie uit de Illustrated London News, 28 februari 1863.
Een pneumatisch systeem om post te vervoeren wordt in gebruik genomen. Illustratie uit de Illustrated London News, 28 februari 1863.

Fanta Voogd

Journalist

Gepubliceerd op: 15 november 2026

Update 17 november 2026

Cover van
Dossier Wetenschap Bekijk dossier

In retrospectief lijkt het alsof technische evolutie een lineair proces is, met een logische, onafwendbare uitkomst. In werkelijkheid is het verloop grillig en onvoorspelbaar. De technologische stamboom zit vol dode en onvolgroeide takken. Eén daarvan is de toepassing van ‘atmospherische drukking’.

Meer historische context bij het nieuws van vandaag?

Meld je aan voor de gratis nieuwsbrief van Historisch Nieuwsblad.
Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in je inbox.

De Griekse geleerde Ctesibius van Alexandrië geldt als de vader van de pneumatiek (van πνεῦμα pneuma = wind of adem). Hij deed in de derde eeuw n.Chr. onderzoek naar de eigenschappen van lucht en de werking van pompen. Vanaf de late Renaissance pakten wetenschappers het pneumatische onderzoek weer op. De zeventiende-eeuwse Duitse natuurkundige Otto Guericke plakte twee koperen halve bollen aan elkaar door ze met een pomp vacuüm te zuigen. In 1657 probeerden zestien paarden in Maagdenburg, de stad waar hij burgemeester was, tevergeefs de halve bollen van elkaar los te trekken. Met dit experiment demonstreerde hij de enorme kracht van luchtdruk.

Vooraanstaande Europese wetenschappers als Denis Papin, Christiaan Huygens, Robert Hooke en Robert Boyle experimenteerden tussen 1660 en 1690 met de mogelijkheden van pneumatiek. Praktische toepassingen lieten evenwel op zich wachten tot de negentiende eeuw.

Twee vacuümgezogen halve bollen kunnen door zestien paarden niet van elkaar worden getrokken. Gravure uit Experimenta Nova van Otto von Guericke, 1672.
Twee vacuümgezogen halve bollen kunnen door zestien paarden niet van elkaar worden getrokken. Gravure uit Experimenta Nova van Otto von Guericke, 1672.

IJzerbaan

In 1799 vroeg de Britse uitvinder George Medhurst octrooi aan op een pomp om lucht samen te persen. De lucht, die werd samengeperst door een windmolen, kon worden ingezet als aandrijfkracht voor een machine. Nog voor de komst van de stoomtrein lanceerde Medhurst in 1812 een nauwkeurig uitgewerkt plan voor een trein die door perslucht werd voortgestuwd in een buis of tunnel. Zijn trein werd niet aangedreven door een machine aan boord – zoals de latere locomotief – maar door een stationair apparaat. De perslucht werd door gietijzeren buizen naar de rijdende wagons geleid. Het concept werd nooit uitgevoerd, maar in de jaren 1820 werd in Groot-Brittannië voor het eerst geëxperimenteerd met een pneumatisch spoorlijntje. In 1826 bouwde de uitvinder John Vallance in Brighton een testmodel van een persluchtrijtuigje dat – met passagiers aan boord – reed door een buis met een doorsnee van 1,80 meter. Het systeem werd met succes getest, maar was te duur om verder uit te werken. Er zouden in de loop van de eeuw nog talrijke patenten worden verleend en persluchttreinen op experimentele schaal worden ontwikkeld.

De Dalkey Atmospheric Railway bij het Ierse Dublin wordt beschouwd als de eerste commerciële ‘atmospherische ijzerbaan’, die reed tussen 1843-1857. Het 2,8 kilometer lange traject leidde niet door een buis of tunnel. Een pijp met een doorsnee van 38 centimeter tussen de rails werd vacuüm gezogen, waarin een zuiger de trein met een snelheid van bijna 65 km/u voorttrok.

Een pneumatisch aangedreven tram, uitgevonden door Louis Mékarsky, in La Rochelle.
Een pneumatisch aangedreven tram, uitgevonden door Louis Mékarsky, in La Rochelle.

Aangemoedigd door het Ierse succes gaf het Franse parlement een lening voor de aanleg van een pneumatische treinverbinding voor het laatste, steile, stuk tussen Parijs en Saint-Germain-en-Laye, 20 kilometer ten westen van de hoofdstad. De stoomlocomotief van die jaren had onvoldoende vermogen om de klim van de Seine naar het hoger gelegen Saint-Germain-en-Laye te volbrengen. De Franse ingenieur Alexis Hallette had het Angelsaksische systeem verbeterd met een ingenieuze afdichting van de zuiger, waardoor het vacuüm in de aandrijfbuis beter standhield. Het pneumatische lijntje was operationeel van 1847 tot 1860. De strijd tussen de stoom- en persluchttrein was in het midden van de negentiende eeuw dus nog geen uitgemaakte zaak.

De Beach Pneumatic Transit in New York van de uitvinder/ondernemer Alfred E. Beach, actief tussen 1870 en 1873, greep terug op het principe van een voertuig dat als een kogel door een buis schoot. Het betrof een ondergronds traject onder Broadway en liep daarmee ruim dertig jaar vooruit op de komst van de (elektrische) New York City Subway.

Geen van de negentiende-eeuwse pneumatische treinverbindingen was een blijvend succes. Een paar factoren hebben daarbij een rol gespeeld. De stoommachines langs de lijn moesten continu blijven draaien om het vacuüm op peil te houden, ook als er geen treinen reden. Dat maakte het systeem duur. Ingenieurs slaagden er niet in de afdichting tussen de trein (of zuiger) en de aandrijfbuis te perfectioneren. De leren flappen waren gevoelig voor slijtage en lekkage bleef een probleem.

Demonstratie van een pneumatische metro in het American Institute, New York, 1867.
Demonstratie van een pneumatische metro in het American Institute, New York, 1867.

Cargoloop

Een terugkerend mechanisme in de techniekgeschiedenis is de valse start. Na een veelbelovend begin blijkt een nieuwe technologie toch niet rijp voor gebruik. Soms wordt zo’n techniek na vele jaren met succes nieuw leven ingeblazen.

Tesla-topman Elon Musk lanceerde in 2012 de Hyperloop, een vervoersysteem waarbij personen in een capsule met een snelheid tot 1200 km/u door een vacuümbuis worden gejaagd. In 2015 begon Hyperloop met proefnemingen in een testbuis. De eerste commerciële lijn zou de 550 kilometer tussen Los Angeles en San Francisco in ongeveer twee uur moeten overbruggen; een vervoersrevolutie en alternatief voor zowel het auto-, trein- als vliegverkeer.

Musks idee werd wereldwijd enthousiast onthaald. In 2017 won een team van Delftse studenten met Hardt Hyperloop de door hem uitgeschreven competitie. In 2019 bouwde Hardt een testbaan in het Groningse Veendam. Het bedrijf kreeg financiële steun van de provincie, het Rijk en de Europese Unie. De jonge ondernemers zagen vooral toekomst in de mogelijkheid van een zogenoemde Cargoloop, een onbemande Hyperloop voor vrachtvervoer. Mogelijke trajecten tussen Aalsmeer en Schiphol of tussen het Westland en de Maasvlakte werden onderzocht. Het concept had moeten uitgroeien tot een Europees netwerk voor goederentransport. Buizenpost XXL.

Hyperloop One (voorheen Virgin Hyperloop) heeft sinds 2014 geprobeerd Musks concept te verwezenlijken. Eind december 2023 werd het bedrijf failliet verklaard. Het Nederlandse Hardt Hyperloop onderging in maart 2026 hetzelfde lot.

En dan was er natuurlijk de opmars van de stoomlocomotief, die steeds efficiënter werd. Daaruit mag niet automatisch de conclusie worden getrokken dat de strijd louter is gewonnen op basis van technologische superioriteit. De fabrikanten van locomotieven bleken ook handiger in het promoten van hun systeem.

Sanitaire buizenpost

Waar het pneumatische transport van loodzware passagierstreinen strandde, bleek het principe van buisvervoer voor lichte, compacte ladingen wél geslaagd. De eerste stedelijke buizenpost dateert van 1853 en bracht de aandelenbeurs in Londen in verbinding met het telegraafkantoor. Met buizenpost konden papieren berichten, maar ook voorwerpen, in een capsule door een pijp worden geblazen of gezogen. Dat gebeurde ten bate van de interne communicatie binnen een bedrijf, maar in navolging van Londen werd in veel Europese steden ook een stedelijk buizenpostnetwerk aangelegd. Ze zouden tot diep in de twintigste eeuw gebruikt worden. In Parijs groeide het netwerk tussen 1861 en 1934 uit tot een lengte van 427 kilometer en hield stand tot 1984.

Ondergronds beleefde de persluchttechniek vanaf het midden van de negentiende eeuw een grote opmars. Dat begon met de uitvinding van de pneumatische drilboor, die een flinke impuls gaf aan de tunnel- en mijnbouw. In deze sectoren bracht de inzet van stoommachines levensgevaarlijke bezwaren met zich mee, zoals extreme hitte, giftige koolmonoxide en explosiegevaar. Perslucht bleek het veilige alternatief.

Zo werd het puin tijdens de bouw van de Zwitserse Gotthardtunnel tussen 1872 en 1880 afgevoerd in wagons die over het spoor werden getrokken door een pneumatische locomotief. Omdat de benodigde perslucht was opgeslagen in rijdende persluchtketels, produceerde de locomotief – in tegenstelling tot stoommachines of de net uitgevonden verbrandingsmotor – geen hitte en giftige dampen.

De Parijse straten zijn verrijkt met nieuwe, pneumatische klokken. Gravure, 1880.
De Parijse straten zijn verrijkt met nieuwe, pneumatische klokken. Gravure, 1880.

Een Nederlands voorbeeld van pneumatiek is het in vergetelheid geraakte rioleringssysteem van ingenieur Charles Liernur. Het Liernur-stelsel kan kortweg worden aangemerkt als sanitaire buizenpost en werd vanaf 1871 aangelegd in Amsterdam, gevolgd door Leiden en Dordrecht. Aan het einde van de eeuw werd de poep van bijna 40 procent van de Amsterdammers op deze manier verzameld en als mest afgezet in de landbouw. Uiteindelijk zou dit in essentie zeer duurzame systeem het afleggen tegen het spoelriool.

Energieatheken

De toekomstroman Anno 2065. Een blik in de toekomst (1865) geeft een inkijkje in de grootse verwachtingen van perslucht in de negentiende eeuw. Auteur Pieter Harting was een vooraanstaande Nederlandse natuurwetenschapper die, naast zijn werk als bioloog, tijd vond om sciencefiction te schrijven.

Mijmerend over de technische ontwikkelingen van zijn tijd belandt de hoofdpersoon in Londinia. Het Londen van 2065 is een grotendeels overdekte stad, met een centraal klimaatbeheersingssysteem. Hij verbaast zich over een ‘niet door paarden getrokken wagen’. Het voertuig beweegt niet door stoomkracht, maar middels cilinders met samengeperst gas. Ook huishoudens en fabrieken krijgen perslucht geleverd van ‘energeiatheken’, energiecentrales waarin de natuurlijke kracht van water en wind wordt opgeslagen.

 

Toen elektriciteit vanaf 1870 voor het eerst praktische huishoudelijke toepassingen vond, was het nog helemaal niet zeker dat dit het middel voor energietransport van de toekomst was. In die jaren verschenen er advertenties voor elektrische deurbellen in Nederlandse kranten, van een eenvoudig belletje tot een complete ‘electrische huistelegraafinstallatie’. Maar uit dezelfde advertenties blijkt dat de consument ook kon kiezen voor een ‘luchtdruk bouton’, die via ‘luchtdruk leidingen’ een ‘luchtdruk schel’ activeerde.

Tandartsboren

Net als in de tunnel- en mijnbouw veroorzaakte perslucht op de werkvloer geen hitte, vervuiling en brandgevaar. Weliswaar werd pneumatiek in de negentiende eeuw ook opgewekt met een stoommachine, maar die kon op ruime afstand staan van de plek waar mensen met machines aan het werk waren. De energietransmissie via leidingen en slangen maakte het mogelijk om veel grotere afstanden te overbruggen dan via de aandrijfriemen van een stoommachine. Dat opende de mogelijkheid van centraal geproduceerde perslucht die via ondergrondse buizen door de stad werd gedistribueerd.

In het verlengde van het omvangrijke buizenpostnetwerk in Parijs ontstond vanaf 1879 een nog indrukwekkender persluchtnetwerk, niet voor het overbrengen van berichten, maar van energie. De Oostenrijkse ingenieur Viktor Popp was het brein achter dit plan, dat aanvankelijk in dienst stond van een netwerk van uiterst nauwkeurig lopende pneumatische stadsklokken. In 1887 richtte Popp de Compagnie Parisienne de l’Air Comprimé (CPAC) op en vond zijn pneumatische distributiesysteem een veel bredere toepassing.

Uiteenlopende fabrieken en ambachtelijke werkplaatsen namen de perslucht af om hun machines te laten draaien: naaimachines, weefgetouwen, spinmachines, draaibanken, boormachines, cirkel- en lintzagen, drukpersen, pompen en liften. De eigenaar van het deftige Café de Paris liet in de jaren 1880 een dynamo draaien op perslucht, waarmee hij 250 gloeilampen in zijn etablissement kon laten branden. Steden als Birmingham, Dresden en Buenos Aires beschikten over vergelijkbare persluchtnetwerken.

Ondanks de elektrificatie zou het pneumatische systeem in Parijs nog lang standhouden. In 1969 was het netwerk uitgegroeid tot een lengte van 900 kilometer en bediende ruim 9000 tevreden afnemers. Pas in 1994 werd het definitief ten grave gedragen.

Een compressor van het Londense merk Daw, 1902.
Een compressor van het Londense merk Daw, 1902.

In de twintigste eeuw is perslucht grotendeels verdrongen door elektriciteit. Toch is pneumatiek op cruciale terreinen nog altijd onmisbaar. Met elektrische compressoren opgewekte perslucht wordt ingezet in de industrie, bouw, autobranche, mijn- en tunnelbouw, omdat pneumatisch gereedschap lichter, compacter en veiliger is dan met een verbrandingsmotor of elektromotor aangedreven machines.

In het leven van alledag gebruiken we perslucht uiteraard om banden op te pompen. Maar er zijn vele andere toepassingen, denk aan koelkasten, remsystemen, verfspuiten, kermisattracties en tandartsboren.

Meer weten:

  • Geschiedenis van de techniek in Nederland in de negentiende eeuw (1992-1995) onder redactie van Harry Lintsen. Het zesdelige techniekhistorische standaardwerk heeft in deel 2 ruime aandacht voor het pneumatische rioleringssysteem van Charles Liernur.
  • The Engineer’s and Mechanic’s Encyclopædia (1836) door Luke Herbert behandelt alle industrietakken in het Britse Rijk en wijdt ook tientallen pagina’s aan de opkomende pneumatische technologie.
  • Histoire de la SUDAC (1877-1996) (1996) door Tristan de la Broise en Florence Meffre is een geschiedenis van de Parijse persluchtcentrales: de Compagnie Parisienne de l’Air Comprimé (CPAC) en de latere Société Urbaine d’Air Comprimé (SUDAC).

 

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 11 - 2026

Dossier wetenschap

De eerste ivf-baby Louise Joy Brown en haar moeder bij de Phil Donahue Show in 1979.
De eerste ivf-baby Louise Joy Brown en haar moeder bij de Phil Donahue Show in 1979.
Artikel

De geschiedenis van ivf: een baby uit een buisje

De geboorte van de eerste ivf-baby veroorzaakte wereldwijd een sensatie. Maar er waren ook zorgen: konden via embryoselectie voortaan ‘superieure mensen’ worden gecreëerd? En bracht kunstmatige bevruchting het traditionele gezin niet in gevaar? Op 25 juli 1978 werd de Britse Louise Joy Brown geboren. Een blakende baby van 2,6 kilogram die met een keizersnede ter...

Lees meer
Galileo Galilei. Schilderij door Justus Sustermans, circa 1640.
Galileo Galilei. Schilderij door Justus Sustermans, circa 1640.
Nieuws

Galilei ontdekte rekenfouten in Griekse astronomie

Galileo Galilei blijkt niet altijd een fervent aanhanger van het heliocentrisme te zijn geweest. Net zoals de meeste van zijn tijdgenoten dacht ook Galilei aanvankelijk dat de zon om de aarde draaide en niet andersom. Een toevallige vondst maakt duidelijk waarom Galilei van gedachten veranderde. Historicus Ivan Malara was in de Nationale Centrale Bibliotheek van...

Lees meer
Roger Bacon kijkt naar de sterren in Oxford
Roger Bacon kijkt naar de sterren in Oxford
Artikel

Deze middeleeuwse monnik schreef al over auto’s en vliegtuigen

De Britse monnik en geleerde Roger Bacon kwam in de dertiende eeuw al met inzichten die pas algemeen werden aanvaard in de loop van de Wetenschappelijke Revolutie. In een van zijn werken liep hij zelfs vooruit op de technologische werkelijkheid van de twintigste eeuw. De mensheid had uiteraard al een schare profeten voorbij zien komen...

Lees meer
Sibrandus Stratingh
Sibrandus Stratingh
Artikel

Elektra stuwde Nederland op in de vaart der volkeren

De elektromotor is van cruciale betekenis geweest voor de industriële ontwikkeling in Nederland. De machine heeft een blijvende stempel gedrukt op een economie die zijn kracht vooral dankt aan het midden- en kleinbedrijf, en minder − zoals in de ons omringende landen − aan grote industriële ondernemingen.   De industrialisatie in Nederland kwam gedurende de negentiende eeuw traag...

Lees meer
Loginmenu afsluiten