Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme

Wie was deze Karl Lueger en wat had Hitler precies van hem geleerd? Net als Hitler was de in 1844 geboren Lueger van bescheiden komaf: zijn vader was conciërge, zijn moeder dreef een sigarenwinkeltje in een Weense buitenwijk. Al op jonge leeftijd zag Lueger voor zichzelf een grotere toekomst weggelegd en droomde hij van een politieke carrière. Zijn daaropvolgende levensloop laat zich het beste lezen als een doelgerichte en vastberaden weg naar de top. Na een met zuinigheid en vlijt afgeronde studie rechten profileerde hij zich allereerst als advocaat voor ambachtslieden en middenstanders. Toen steeds meer van hen kiesrecht kregen, kon hij zijn reputatie als kampioen van de kleine man politiek te gelde maken. Daarbij liet hij zich aanvankelijk inspireren door een populaire demagoog van Joodse komaf, genaamd Ignaz Mandl. Deze leerde hem hoe hij zich in woord en daad van het deftige liberale establishment kon onderscheiden door in plat Weens dialect toespraken te houden in bierhuizen.

Avond na avond stond Lueger vol passie te oreren op plekken waar geen liberaal politicus zich ooit vertoonde. Bijzonder hoogstaand waren zijn toespraken niet; met platte grappen, grove woordspelingen en felle aanvallen op de elite speelde Lueger vooral in op de onderbuik van zijn publiek. Dat bestond vooral uit de duizenden winkeliers, bediendes, portiers, kroegbazen, koetsiers en politieagenten die profiteerden van de verlaging van het censuskiesrecht en massaal op hem stemden. Zijn dandyeske voorkomen en charmante manieren leverden hem tegelijk de bijnaam ‘der schöne Karl’ op alsmede een grote groep vrouwelijke bewonderaars, die de amazones van Lueger werden genoemd. Om deze groep niet van zich te vervreemden bleef Lueger bewust vrijgezel: een strategie die Hitler later van hem zou overnemen.

Ook leerde Hitler volgens eigen zeggen van Lueger om de woede en haat op één enkele tegenstander te richten: de Joden. Wenen kende van oudsher een grote Joodse populatie. Daartoe behoorden beroemdheden als Sigmund Freud, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Stefan Zweig, maar ook veel berooide vluchtelingen die op de vlucht waren voor de pogroms in Rusland en Polen. Deze bonte samenstelling bood Lueger de mogelijkheid allerlei verschillende euvels met Joden te associëren: er waren geldjoden, beursjoden, bedeljoden en revolutiejoden, er was de jodenpers, het jodenparlement en jodenkunst. Waar je ook keek, overal speelden Joden de baas, hield hij zijn publiek voor. Diverse problemen konden onder deze noemer worden samengevat. ‘Groot-Wenen mag geen Groot-Jeruzalem worden,’ luidde dan ook een van zijn verkiezingsslogans, ‘Wenen moet Duits blijven’ was een andere.

Met gevoel voor geschiedenis toverde hij daarbij een beeld tevoorschijn van Wenen als een belegerde burcht, waarbij nu niet de Turken maar de Joden de belegeraars waren. Daartegenover zette hij zichzelf neer als de beschermheer van de christelijke kleine luiden, die zich bedreigd zagen door de moderne kongsi van Joodse socialisten en Joodse kapitalisten. In 1895 wist hij een meerderheid van de Weense kiezers achter zich te krijgen en lag de weg naar het gewenste burgemeesterschap open. Bevreesd voor de reputatie van zijn hoofdstad weigerde de Habsburgse keizer Franz Josef hem in eerste instantie te benoemen. Pas na twee jaar, waarin Luegers aanhang alleen maar bleek te zijn gegroeid, haalde de keizer bakzeil en hing hij Lueger de gouden burgemeestersketting om. 

Het was het begin van een ware triomftocht. Als burgemeester pakte Lueger de zaken groots en energiek aan. Zijn openbare optredens waren strak geënsceneerde theaterstukken, waarin hij zich als stralend middelpunt omringde met in fraaie uniformen gestoken medewerkers en vroom kijkende priesters. Maar hij boekte ook indrukwekkende resultaten. Zo bracht hij gas, elektriciteit en de waterleiding onder gemeentebeheer, liet hij het meest omvangrijke tramnetwerk van Europa aanleggen, opende hij diverse scholen en schonk hij de inwoners parken en strandbaden. Wenen veranderde in één grote bouwput en bood werk aan duizenden inwoners. Aanhangers van Lueger hadden daarbij een streepje voor, waardoor in de stad een enorm cliëntelistisch netwerk ontstond.  

Wel zorgde Lueger er steeds voor dat zijn naam expliciet verbonden was aan ieder nieuw initiatief. Een Weense krant bespotte zijn zelfpromotie eens met een cartoon na de geboorte van een olifantje in de dierentuin, met daaronder de tekst ‘geboren dankzij Dr. Karl Lueger’. Dit soort kritiek was voor Lueger weer reden om af te geven op de afgunstige Jodenpers, die niet de stem van het volk zou vertegenwoordigen. Het creëren van een tegenstelling tussen het oordeel van de pers en dat van het volk was een andere tactiek die Hitler zou overnemen.  

Hetzelfde gold voor de financiële dekking van alle ambities. Net als Hitler schoof Lueger de rekening voor alle grootse projecten door naar de toekomst: het zou de stad later nog behoorlijke financiële problemen opleveren. Belangrijker was de indruk die men op het moment zelf maakte. Bij Lueger stak het imago van daadkracht en leiderschap gunstig af tegen de sfeer van apathie, chaos en besluiteloosheid, die steeds meer boven de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije hing. Zijn populariteit was zo groot dat er allerlei producten op de markt kwamen met zijn naam erop, zoals Lueger-glazen, Lueger-pijpen en Lueger-manchetknopen. Toen Hitler in Wenen aankwam, was Lueger evenwel over zijn absolute hoogtepunt heen: hij werd gekweld door diabetes en een nierziekte, waardoor hij vrijwel blind was geworden. De toespraak waarvan Hitler zo onder de indruk was geraakt was een van zijn laatste grote optredens.  

Na zijn overlijden in maart 1910, begeleidde een enorme rouwstoet van veertigduizend geüniformeerde aanhangers hem naar zijn laatste rustplek. Een van de ruim tweehonderdduizend toeschouwers van dit spektakel was de 21 jaar oude Adolf Hitler, op dat moment een anonieme verkoper van zelfgeschilderde ansichtkaarten en bewoner van een armzalig mannenpension. Lid van Luegers partij, de Christlichsoziale Partei, was hij nooit geworden. Het uitgesproken katholieke karakter van deze partij stond Hitler tegen. Hoewel zelf geen uitgesproken vroom katholiek, omringde Lueger zich graag met priesters en sprak hij vol trots over de pauselijke zegen die hij had ontvangen. Om zijn antisemitische campagnes enig ideologisch gewicht te geven had hij deze vermengd met de sociale ideeën van de katholieke vernieuwingsbeweging die in deze tijd opkwam.

Hoewel Franz Josef hem eerst niet wilde benoemen, was Lueger daarnaast, anders dan Hitler, een groot voorstander van de Donaumonarchie. Hij had een diepe afkeer van het lutherse Pruisische nationalisme en moest dan ook weinig hebben van de Groot-Duitse ideeën van zijn aartsrivaal Georg von Schönerer (zie kader). In Mein Kampf was Hitler daarnaast kritisch over het weinig consequente antisemitisme van de Weense burgemeester. Dat was niet gebaseerd op een ideologische rassenleer, zoals bij Hitler, maar veel meer op electorale overwegingen, waarbij hij inspeelde op het traditionele anti-judaïsme onder katholieken. ‘Wer Jude ist, bestimme ich,’ luidde een beroemde uitspraak van Lueger. Hij zag er dan ook geen been in om samen te werken met Joden als hem dat zo uitkwam.

Ook in zijn partij waren verschillende tot het katholicisme bekeerde Joden actief. Gevaarlijk schijn-antisemitisme noemde Hitler dit: het Joodse gevaar liet zich niet bezweren met wijwater en wierook. Voor de ontwikkeling van zijn rassenleer putte Hitler in deze jaren dan ook uit andere bronnen, zoals het pangermanisme van Georg von Schönerer, de cultus rond Richard Wagner en de mystieke ariosofie van de gewezen monnik Jörg Lanz von Liebenfels. In ideologische zin was de invloed van Karl Lueger op Hitler daarmee vrij beperkt, maar als campagnevoerder, redenaar en propagandist wees hij hem wel degelijk de weg.