Na nepnieuws en oproepen op sociale media probeerden Marokkaanse jongeren eind juli massaal de grens over te steken bij de Spaanse exclave Ceuta. Het kostte tientallen migranten het leven, en leidde tot boze reacties van EU-politici die waarschuwen voor ‘massamigratie’.
Ceuta is een van de Plazas de soberanía: Spaanse territoria aan de Marokkaanse kust. Samen met Melilla vormt de stad al eeuwen de belangrijkste Spaanse militaire buitenpost of presidio. De Portugezen bezetten Ceuta aan het begin van de vijftiende eeuw, en de Spanjaarden namen het in 1497 in. Maar eigenlijk begint de Spaanse geschiedenis van de exclave in 1492, vertelt Paolo De Mas. ‘Het in bezit nemen van de Spaanse presidio’s volgde op het einde van de Reconquista. Toen de Spanjaarden de Moren, moslims en Joden van het vasteland hadden verdreven, was de volgende stap om voet aan wal te krijgen aan de overkant van de Straat van Gibraltar. Daar wilde Spanje een soort bufferzone creëren.’
Spaanse militairen vestigden zich in de forten aan de Marokkaanse noordkust. In 1859 verklaarde de Marokkaanse sultan hun de oorlog en probeerde hij het gebied terug te krijgen. ‘Maar na zijn nederlaag moest de sultan in 1860 de Spaanse claim op Ceuta erkennen in het Verdrag van Wad-Ras. Hoe rechtsgeldig die claim op het gebied nu nog is, kun je je daarom afvragen.’
In 1912 greep Frankrijk de macht in Marokko. Waarom bleef Ceuta toen Spaans?
‘Begin twintigste eeuw was er een scramble voor Marokko tussen Duitsland en Frankrijk. De Duitsers stuurden oorlogsschepen naar Marokko om hun claim op het gebied te verdedigen, maar legden het in 1912 af tegen de Fransen. In het Verdrag van Fez werd besloten dat de Fransen Marokko kregen en de Duitsers gebieden in de rest van Afrika, zoals delen van Frans-Congo.
Maar de Marokkaanse noordkust bleef een probleem. Dat kwam door de Engelsen, die niet wilden dat een Europese grootmacht als Frankrijk de controle zou krijgen over de Straat van Gibraltar. De Britten dwongen af dat het Rifgebied een Spaans protectoraat werd. Spanje was politiek gezien geen zwaargewicht, dus daarmee was de doortocht bij Gibraltar verzekerd.’
Was het een belangrijk gebied voor de Spanjaarden?
‘Het Spaanse protectoraat ging in 1912 in, maar tot ongeveer 1921 deed Spanje eigenlijk geen moeite om het gebied te bezetten. Militairen bleven in Ceuta en Melilla zitten, en begonnen pas na een paar jaar met kleine razzia’s in de rest van het Rifgebied. Bovendien kwam de strategische havenstad Tanger onder internationaal beheer. Dat riep weerstand op onder de Marokkaanse stammen. Toen Spanje in 1921 een grootschalige invasie uitvoerde naar het bergland van de Rif, leidde dat tot een harde guerrillaoorlog met Marokkaanse stammen onder leiding van Mohammed ben Abdelkrim al Khattabi, die pas in 1926 kon worden onderdrukt.
Voor de Spanjaarden was het economisch gezien een slecht protectoraat, want het was geen winstgevend gebied. Ze hebben het met name voor militaire doeleinden gebruikt. De gebieden werden oefenterreinen voor het Spaanse leger, vooral onder Franco. Hij ronselde 40.000 Riffijnen, die een belangrijke rol speelden in de overwinning in de Spaanse Burgeroorlog.’
Waarom kreeg Marokko Ceuta niet terug toen het land in 1956 onafhankelijk werd?
‘Toen het Spaanse protectoraat opging in de Marokkaanse staat, behielden de Spanjaarden Ceuta en Melilla om een vinger aan de pols te houden aan de noordkust. Spanje kon het teruggeven van die gebieden bovendien niet verkopen aan zijn eigen volk, als het niet eerst zelf Gibraltar terugkreeg van de Engelsen. Dat is voor Madrid nog altijd een voorwaarde: pas als Spanje Gibraltar krijgt, kan het de presidio’s aan Marokko geven.
Heeft Marokko destijds wel geprobeerd de gebieden terug te krijgen?
‘Zeker, maar in eerste instantie richtte Marokko zich op de zuidelijke Spaanse bezittingen: de Westelijke Sahara en de exclave Sidi Ifni, ten zuiden van Agadir. Nog altijd heeft Ceuta relatief minder prioriteit dan de Saharakwestie, want dat is voor Marokko een heilige zaak waar het koningschap vanaf hangt. Politiek gezien is Ceuta voor Marokko daarom vooral een drukmiddel. Als Spanje de banden aanhaalt met Algerije, of als andere Europese landen moeilijk doen over bijvoorbeeld visserijrechten of mensenrechten, wordt bij de presidio’s de migratiekraan opengedraaid.’
In 2002 bezette Marokko wel een van de Spaanse eilandjes langs de kust.
‘Dat was Isla de Perejil, Peterselie-eiland. Dat rotseilandje ligt op ongeveer 200 meter van de Marokkaanse kust en is ontzettend klein, een soort Pampus. Marokko stuurde in 2002 militairen om het eiland te bezetten, waarop het Spaanse leger grootschalig ingreep. Madrid had op dat moment een zwakke regering, dus deelde Marokko een speldenprik uit om te zien hoe de tegenstander reageerde. Een beetje zoals Rusland nu bij Litouwen doet. De Spaanse reactie was vooral spierballenvertoon: het leger kon niet anders dan optreden toen er een rode lijn werd overschreden.’
Hoe denken de inwoners van de Spaanse exclaves over de kwestie?
‘Meer dan de helft van de bevolking is oorspronkelijk Marokkaans, zeker in Melilla. Zij hebben de Spaanse nationaliteit en willen het liefst Spaans blijven vanwege de voordelen die de EU biedt. Dat is natuurlijk ook de reden dat al die jongeren nu de oversteek proberen te maken bij Ceuta.’
