‘De telegrafie was een Europese “tool of empire"'

Waarom was de telegrafie revolutionair?

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.

‘Tot de introductie ervan werd het overbruggen van afstanden gemeten in “uren te voet”. Dit gold voor personen, maar ook voor informatie die van A naar B verplaatst moest worden. Dankzij de telegrafie veranderde dit volledig. Terwijl communicatie tussen Amsterdam en Groningen daarvoor een dag kon duren, was dit nu een kwestie van uren of zelfs minuten. Dit verschil was extra merkbaar op intercontinentaal niveau: het Nederlandse koloniale bestuur hoefde niet langer een halfjaar te wachten op berichten uit Batavia.’

Was de telegrafie ook beschikbaar voor de gewone Nederlander?

‘Via de Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij deed de telegrafie zijn entree in Nederland. Het bedrijf gebruikte de techniek om informatie uit te wisselen over de aankomst- en vertrektijden van treinen die tussen Haarlem en Amsterdam reden. Al snel zag het in de telegrafie een commerciële kans: het bedrijf wilde die toegankelijk maken voor het Nederlandse publiek. Hiervoor kreeg het toestemming van de regering, maar wel onder twee voorwaarden: iedereen zou gelijke en vrije toegang krijgen tot het telegrafienetwerk en de tarieven zouden niet door de vrije markt worden bepaald.’

Wat betekende de telegrafie op het internationale toneel?

‘De telegrafie lag internationaal gecompliceerd voor Nederland en bemoeilijkte het streven naar neutraliteit. Zowel Pruisen als Frankrijk, die destijds met elkaar in politieke concurrentie waren, nodigde Nederland uit om deel te nemen aan hun telegrafie-gezelschappen. En ook met het Verenigd Koninkrijk bouwde Nederland technologische banden op. Dit riskante spel op het Europese toneel hielden de Nederlanders vol tot 1865, toen de Internationale Telegrafie Unie werd gesticht: een Europese samenwerking van nationale staatsdiensten om gezamenlijke afspraken te maken over het internationale telegrafieverkeer. Deze samenwerking verstevigde het koloniaal bestuur van de Europese grootmachten. De telegrafie fungeerde als een Europese “tool of empire”. De gouvernementstelegraaf in Nederlands-Indië was er uitsluitend voor de Nederlandse kolonisten: de lokale bevolking had in de praktijk weinig toegang.’

Ziet u overeenkomsten met deze tijd?

‘Tegenwoordig is technologische soevereiniteit geen zekerheid meer. Zo werkt de Amerikaanse regering nauw samen met Silicon Valley en hebben bedrijven of zelfs individuen de verantwoordelijkheid voor keuzes die de hele wereld aangaan. Denk aan beslissingen over een satellietnetwerk tussen Rusland en Oekraïne. Bij technologie gaan deelbelangen tegenwoordig voor het algemeen belang. Technologische vrijheid en gelijkheid zijn daarbij absoluut niet meer vanzelfsprekend.’